Cốt cách Hà Nội: Sức sống của nghìn năm văn hiến - Bài 2: Những 'Di sản sống'

25/7/2026 Gốc

"Di sản quý nhất của Hà Nội không chỉ nằm trong những công trình nghìn năm tuổi. Di sản ấy đang hiện diện trong chính những con người biết sống đẹp, sống tử tế và lặng lẽ truyền cho nhau cốt cách của một kinh kỳ văn hiến".

Tiếng chuông chùa Trấn Quốc ngân lên giữa buổi sớm. Âm thanh ấy không lớn nhưng đủ để mặt nước Hồ Tây đang tĩnh lặng khẽ rung lên thành những vòng sóng nhỏ. Một người đàn ông dừng chiếc xe đạp bên con đường Thanh Niên. Ông tháo chiếc mũ bảo hiểm đã cũ, lặng lẽ chắp tay, rồi tiếp tục đạp xe đi. Không ai để ý đến ông. Cũng không ai biết sáng nào ông cũng dừng lại ở đúng vị trí ấy. Như một thói quen, hay đúng hơn như một cách bắt đầu ngày mới. Có lẽ, Hà Nội vẫn còn rất nhiều con người như vậy. Họ không nói nhiều về văn hóa, cũng không nghĩ mình đang gìn giữ văn hóa, nhưng chính họ đang làm điều đó mỗi ngày.

Di sản quý nhất của Hà Nội không đứng yên. Di sản ấy biết đi, biết nói, biết cười, biết truyền lại những điều tốt đẹp cho thế hệ sau. Đó chính là con người Hà Nội.

Suốt hành trình đi tìm cốt cách Hà Nội, điều khiến chúng tôi ngạc nhiên không phải là số lượng di tích hay những công trình đã tồn tại hàng trăm năm. Điều khiến chúng tôi suy nghĩ nhiều hơn lại là một câu hỏi rất khác.

Nếu một ngày tất cả những di sản ấy vẫn còn nguyên vẹn... Nhưng những con người từng tạo nên linh hồn của Hà Nội không còn giữ được cách ứng xử, lối sống và những giá trị từng được trao truyền qua nhiều thế hệ... Liệu Hà Nội có còn là Hà Nội?

Câu hỏi ấy theo chúng tôi suốt nhiều ngày. Từ Hồ Gươm đến Văn Miếu. Từ làng Vòng đến phố cổ. Từ những ngôi đình cũ đến các khu đô thị mới. Và càng đi, chúng tôi càng nhận ra một điều. Di sản quý nhất của Hà Nội không đứng yên. Di sản ấy biết đi, biết nói, biết cười, biết truyền lại những điều tốt đẹp cho thế hệ sau. Đó chính là con người Hà Nội.

Đồng chí Trần Thị Vân Anh, nguyên Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết: Phát huy giá trị di sản văn hóa Hà Nội không chỉ là gìn giữ những dấu tích của quá khứ mà quan trọng hơn là chuyển hóa di sản thành nguồn lực cho sự phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới. Với hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, Hà Nội có nền tảng đặc biệt để phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng đô thị sáng tạo và khẳng định bản sắc trên trường quốc tế. Những năm gần đây, công tác bảo tồn di sản của Hà Nội đã có nhiều chuyển biến tích cực theo hướng gắn bảo tồn với phát huy giá trị. Công nghệ số được ứng dụng trong trưng bày, thuyết minh và quảng bá; nhiều không gian di sản trở thành địa điểm tổ chức các hoạt động giáo dục, nghệ thuật, sáng tạo và trải nghiệm văn hóa.

“Các lễ hội truyền thống, làng nghề, nghệ thuật trình diễn dân gian được phục hồi và làm mới phù hợp với đời sống đương đại, góp phần đưa di sản đến gần hơn với người dân và du khách. Nhờ đó, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn thực sự hiện diện trong đời sống xã hội, tạo nên sức hấp dẫn và giá trị kinh tế, văn hóa bền vững. Tuy nhiên, phát huy giá trị di sản không đồng nghĩa với khai thác bằng mọi giá. Mọi hoạt động đều phải đặt trên nền tảng bảo tồn, tôn trọng tính xác thực, tính toàn vẹn của di sản và phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Đặc biệt, việc giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử, văn hóa và ý thức gìn giữ di sản cần được coi là nhiệm vụ lâu dài, bởi chính họ sẽ là những người tiếp nối và lan tỏa các giá trị ấy trong tương lai. Khi di sản được bảo tồn đúng hướng, được phát huy bằng tư duy đổi mới và quản trị hiện đại, những giá trị văn hóa truyền thống sẽ trở thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô. Giữ gìn di sản vì thế không chỉ là bảo vệ những công trình, hiện vật hay tập quán cổ truyền, mà còn là gìn giữ ký ức, bản sắc và cốt cách Thăng Long – Hà Nội, để những giá trị nghìn năm văn hiến tiếp tục tỏa sáng trong đời sống hôm nay và truyền lại nguyên vẹn cho các thế hệ mai sau”, đồng chí Trần Thị Vân Anh nhấn mạnh.

Bảy giờ sáng. Một con ngõ nhỏ trên phố Hàng Buồm bắt đầu đông người. Một bà cụ hơn 80 tuổi bưng chiếc rổ nhỏ ra trước cửa. Trong rổ là vài nắm gạo. Bà không mang ra để bán, cũng không phải để cho. Bà nhẹ nhàng rắc từng nắm xuống góc sân. Chỉ vài phút sau, đàn chim sẻ bay về ríu rít. "Tôi làm việc này gần 40 năm rồi." Bà cười. "Ngày xưa mẹ tôi cũng làm thế." "Tại sao bà vẫn giữ?". "Tôi sợ một ngày lũ chim không còn chỗ quay về".

Câu trả lời khiến chúng tôi lặng người. Hóa ra, điều người phụ nữ ấy gìn giữ không chỉ là một thói quen. Đó là lòng nhân hậu, sự sẻ chia với cả những điều bé nhỏ nhất. Đó chẳng phải cũng là một phần của cốt cách Hà Nội hay sao?

Không phải ngẫu nhiên mà trong suốt nhiều năm nghiên cứu về văn hóa Thăng Long - Hà Nội, GS, TS Từ Thị Loan, nguyên quyền Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long luôn nhấn mạnh đến vai trò của hệ giá trị con người. Theo bà, sức sống của văn hóa Hà Nội không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu di tích, bao nhiêu bảo vật hay bao nhiêu lễ hội. Điều quan trọng hơn là những giá trị ấy có tiếp tục hiện diện trong đời sống của người dân hay không.

GS, TS Từ Thị Loan, phân tích: Hệ giá trị Thăng Long - Hà Nội được kết tinh từ hơn một nghìn năm lịch sử, với những phẩm chất cốt lõi như yêu nước, nhân văn, thanh lịch, hiếu học, nghĩa tình, sáng tạo và tinh thần hội tụ tinh hoa. Con người vừa là chủ thể sáng tạo, gìn giữ, vừa là người lan tỏa các giá trị văn hóa ấy trong đời sống hằng ngày. Vì vậy, bảo tồn văn hóa không chỉ là gìn giữ di sản vật thể hay phi vật thể, mà quan trọng hơn là bảo tồn và phát huy hệ giá trị trong mỗi con người. Chỉ khi con người được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, văn hóa mới trở thành nguồn lực nội sinh, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của Thủ đô.

Ngôi nhà di sản 87 Mã Mây. Ảnh: Ban quản lý di tích phố cổ Hà Nội.

Điều chúng tôi tâm đắc nhất sau cuộc trò chuyện với GS, TS Từ Thị Loan là một suy nghĩ rất giản dị. Một ngôi nhà cổ có thể được trùng tu; một lễ hội có thể được phục dựng; một hiện vật có thể được bảo quản trong điều kiện tốt nhất. Nhưng nếu những giá trị từng tạo nên chúng không còn được con người thực hành mỗi ngày, thì văn hóa sẽ chỉ còn là ký ức. Muốn giữ được cốt cách Hà Nội, trước hết phải giữ được những con người biết sống theo cốt cách ấy.

Từ câu chuyện của người phụ nữ cho chim ăn mỗi sáng, chúng tôi tìm đến một trường tiểu học nằm giữa lòng Hà Nội-Trường Tiểu học Nguyễn Du. Giờ ra chơi, một cậu học sinh chạy vội qua hành lang, vô tình va phải cô lao công đang thu gom rác. Cậu bé khựng lại, cúi đầu. "Cháu xin lỗi cô". Người phụ nữ mỉm cười. "Không sao đâu con". Cậu bé lại cúi đầu lần nữa, rồi mới chạy đi. Chỉ vài giây ngắn ngủi nhưng chúng tôi đứng nhìn rất lâu.

Bởi trong lời xin lỗi ấy, chúng tôi nhìn thấy một bài học lớn hơn nhiều bài giảng. Cốt cách Hà Nội không bắt đầu từ những điều lớn lao. Nó bắt đầu từ cách một đứa trẻ biết tôn trọng người khác. Biết nhận lỗi, biết nói lời cảm ơn, biết xin lỗi, biết nhường nhịn, biết yêu nơi mình đang sống. Những điều tưởng rất nhỏ ấy lại chính là "hạt giống" của văn hóa. Nếu được gieo từ gia đình, được nuôi dưỡng trong nhà trường, được chăm sóc bởi cộng đồng. Một ngày nào đó, chúng sẽ lớn lên thành cốt cách của cả một thành phố. Có lẽ vì thế mà Hà Nội chưa bao giờ chỉ được dựng xây bằng bê tông, gạch đá hay những đại lộ mới. Hà Nội được dựng xây mỗi ngày bằng những việc tử tế rất đỗi bình thường của hàng triệu con người.

Và trong dòng chảy không ngừng ấy, mỗi người Hà Nội đang sống đẹp, sống có trách nhiệm với cộng đồng đều xứng đáng được gọi bằng một cái tên rất đẹp: Một "di sản sống" của Thủ đô nghìn năm văn hiến.

Rời ngôi trường nhỏ, chúng tôi tìm đến một con ngõ trên phố Hàng Bạc khi nắng trưa vừa phủ kín những mái ngói cũ. Con ngõ không dài, chỉ vài chục mét. Nhưng ở đó, người ta vẫn còn giữ một thói quen đã có từ nhiều năm. Nhà này đi vắng, nhà bên cạnh nhận giúp bưu phẩm. Một cụ già sống một mình, đến bữa trưa luôn có người hàng xóm gõ cửa hỏi han. Đứa trẻ tan học về muộn, cả ngõ đều biết. Một chiếc xe dựng chắn lối đi, chỉ ít phút sau đã có người nhắc khéo.

Những câu chuyện rất nhỏ, đến mức nếu không sống ở đó, sẽ chẳng ai coi là điều đặc biệt. Nhưng chính những điều bình dị ấy lại làm nên một thứ tài sản vô hình mà không phải đô thị nào cũng có được. Đó là sự gắn kết, là niềm tin, là trách nhiệm với cộng đồng.

Cụ ông Nguyễn Minh Thế năm nay ngoài 70 tuổi cười bảo: "Ngày xưa người Hà Nội vẫn hay nói “bán anh em xa, mua láng giềng gần”. Thành phố có đông đến mấy thì con người vẫn cần có nhau. Ông ngừng lại, đưa mắt nhìn lũ trẻ đang đá cầu giữa ngõ. "Điều đáng quý nhất là bọn trẻ vẫn còn chơi với nhau ngoài sân, biết chào người lớn, đó là điều mừng".

Điều giữ cho Hà Nội luôn có sức sống chính là những con người bình dị đang âm thầm nối tiếp mạch nguồn văn hóa.

Buổi chiều. Chúng tôi gặp một chiến sĩ Cảnh sát giao thông đang làm nhiệm vụ tại một nút giao đông đúc. Giữa dòng xe cộ nối dài, anh nhẹ nhàng dắt một cụ bà qua đường. Công việc ấy diễn ra chưa đầy một phút. Xong việc, anh quay trở lại vị trí điều tiết giao thông như chưa có điều gì xảy ra. Khi được hỏi, anh chỉ cười: "Đó là việc bình thường thôi". Có lẽ, hai chữ "bình thường" ấy mới đáng quý. Bởi một thành phố văn minh không được tạo nên bởi những hành động phi thường diễn ra một lần. Nó được tạo nên bởi hàng nghìn việc tốt rất bình thường được lặp lại mỗi ngày.

Trong nhiều năm nghiên cứu về lịch sử Thăng Long - Hà Nội, GS,TS, NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, nguyên Giám đốc Trung tâm Hà Nội học và Phát triển Thủ đô, luôn nhấn mạnh rằng, sức sống của Hà Nội được hình thành từ quá trình hội tụ, chắt lọc và lan tỏa những giá trị văn hóa của cả dân tộc.

Điều làm chúng tôi suy nghĩ không chỉ là chiều dài hơn một nghìn năm lịch sử, mà là cách Hà Nội luôn biết làm mới mình. Thăng Long từng là kinh đô; Hà Nội trở thành Thủ đô. Từ những con đường lát gạch đến những tuyến metro hiện đại. Từ tiếng tàu điện leng keng đến những đoàn tàu điện trên cao. Thành phố đã thay đổi rất nhiều, nhưng điều đáng quý là, giữa những đổi thay ấy, vẫn còn biết bao con người lặng lẽ gìn giữ những chuẩn mực ứng xử đã trở thành nếp sống. Đó là sự tôn trọng, là lòng nhân ái, tinh thần hiếu học, chữ tín trong làm ăn, sự hào hoa nhưng không phô trương, là thanh lịch nhưng không kiểu cách.

Thành phố đã thay đổi rất nhiều, nhưng điều đáng quý là, giữa những đổi thay ấy, vẫn còn biết bao con người lặng lẽ gìn giữ những chuẩn mực ứng xử đã trở thành nếp sống. Trong ảnh: Người dân Thủ đô chung tay khắc phục thiệt hại sau cơn bão Yagi.

Có lẽ, đó mới là "lớp trầm tích" bền vững nhất của Hà Nội. Nhưng hành trình đi tìm những "di sản sống" cũng đưa chúng tôi đến với không ít nỗi trăn trở. Ở một làng nghề ven đô, người nghệ nhân già ngồi rất lâu bên khung làm nghề. Ông bảo, ngày trước cả xóm đỏ lửa suốt ngày, bây giờ chỉ còn vài hộ. Con cháu đều đã có công việc khác. Ông không trách, bởi ai cũng có quyền lựa chọn con đường của mình. Điều khiến ông day dứt là nếu một ngày không còn ai nhớ cách làm, thì điều mất đi không chỉ là một nghề mà còn là ký ức của một vùng đất.

Trao đổi với chúng tôi, GS, TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, cho rằng di sản văn hóa không thể tồn tại nếu tách rời cộng đồng. Ông phân tích: Cộng đồng là chủ thể sáng tạo, thực hành và trao truyền di sản văn hóa. Từ phong tục, lễ hội, nghề truyền thống đến nếp sống, cách ứng xử, mỗi người dân vừa là người thụ hưởng, vừa là người gìn giữ các giá trị văn hóa. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp nhận, thực hành và lưu truyền trong đời sống hằng ngày, để những giá trị tốt đẹp không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa qua các thế hệ.

Nhận định ấy giúp chúng tôi hiểu rõ hơn một điều. Bảo tồn văn hóa không phải chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà là tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp ấy tiếp tục bước vào hiện tại.

Để một làn điệu dân gian vẫn được cất lên, một nghề truyền thống vẫn có người nối tiếp, một lời chào vẫn được nói bằng sự chân thành, một đứa trẻ vẫn biết cúi đầu cảm ơn... Đó là những điều tưởng như rất nhỏ nhưng nếu thiếu đi, cốt cách của một thành phố sẽ dần nhạt phai. Và cũng từ những cuộc gặp gỡ ấy, chúng tôi càng tin rằng, Hà Nội sở dĩ có thể đi qua hơn một nghìn năm biến động không chỉ bởi những thành quách hay di tích còn lại. Điều giữ cho Hà Nội luôn có sức sống chính là những con người bình dị đang âm thầm nối tiếp mạch nguồn văn hóa.

Những xe hoa mang theo mùi hương của mùa thu Hà Nội, của Tết Việt trên những con phố Hà Nội.

Chiều muộn. Nắng đã nhạt dần trên những mái ngói phố cổ. Trong căn nhà nhỏ ở làng Vòng, người nghệ nhân già cẩn thận xếp những gói cốm cuối cùng trong ngày lên chiếc phản gỗ đã sẫm màu thời gian. Ông chậm rãi phủ lên từng gói cốm một lớp lá sen còn thơm mùi đồng nội. Đôi bàn tay đã hằn những vết chai, những nếp nhăn của tuổi tác vẫn nâng niu từng chiếc lá như nâng niu một điều gì rất quý giá.

Cốm làng Vòng đã trở thành đặc sản của mùa Thu Hà Nội.

Chúng tôi hỏi ông: "Điều ông lo nhất bây giờ là gì?". Ông im lặng khá lâu. Ánh mắt hướng ra khoảng sân nhỏ. Nơi những hạt nắng cuối ngày đang nghiêng qua giàn thiên lý. Rồi ông nói rất khẽ: "Tôi không lo mình già". "Tôi chỉ lo sau này không còn nhiều người muốn làm nghề". Ông mỉm cười. Nụ cười hiền nhưng man mác buồn. "Nghề có thể mất". "Nhưng điều tôi tiếc nhất là nếu người ta quên mất cái nết của người làm nghề". Chúng tôi hiểu. Điều ông gọi là "cái nết" không chỉ là sự khéo léo. Đó là lòng tự trọng, là sự cẩn trọng, là sự tử tế với từng sản phẩm mình làm ra. Đó cũng chính là những phẩm chất đã âm thầm nuôi dưỡng cốt cách của Hà Nội suốt bao đời.

Rời làng Vòng, chúng tôi trở lại Hồ Gươm khi thành phố bắt đầu lên đèn. Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục đông kín người. Những em nhỏ tung tăng chạy theo cha mẹ. Các bạn trẻ đàn hát bên hồ. Du khách nước ngoài thong thả dạo bước… Một thành phố hiện đại đang hiện ra với tất cả sức sống của mình. Giữa dòng người ấy, chúng tôi bất chợt gặp lại cụ bà đã xuất hiện trong buổi sáng đầu tiên của hành trình. Vẫn dáng đi chậm rãi, vẫn nụ cười hiền hậu, vẫn ánh mắt luôn hướng về mặt hồ.

Bà bảo: "Hà Nội bây giờ vui hơn, đẹp hơn nhiều”. Rồi bà ngừng lại: "Nhưng tôi vẫn mong con cháu mình sau này lớn lên, dù làm nghề gì, ở đâu, cũng đừng quên cách sống tử tế". Đó không phải lời dặn của riêng một người bà. Đó dường như cũng là điều mà biết bao thế hệ người Hà Nội đã âm thầm gửi gắm cho lớp người đi sau.

Giữ gìn cốt cách Hà Nội không phải để níu giữ quá khứ mà để trao cho tương lai một Thủ đô hiện đại hơn, văn minh hơn, nhưng vẫn mang trong mình chiều sâu của một thành phố hơn nghìn năm văn hiến.

Trong những cuộc trò chuyện với các nhà nghiên cứu văn hóa, chúng tôi đều nhận thấy một điểm gặp gỡ. Đó là niềm tin rằng cốt cách Hà Nội không phải là món quà bất biến được trao từ quá khứ. Nó là một dòng chảy mà mỗi thế hệ tiếp nhận một phần, bồi đắp thêm một phần, rồi lại trao cho thế hệ sau. Nếu dòng chảy ấy bị đứt đoạn, di sản vật thể dù còn nguyên cũng sẽ khó giữ được linh hồn.

Có lẽ vì thế, điều đáng quý nhất của Hà Nội không chỉ là hơn 5.000 di tích lịch sử - văn hóa, hàng nghìn di sản phi vật thể, những làng nghề hay những công trình đã đi cùng năm tháng.

Điều đáng quý hơn là, giữa một đô thị đang phát triển rất nhanh, vẫn còn biết bao con người bình dị lựa chọn sống đẹp mỗi ngày. Một người mẹ dạy con nói lời cảm ơn, một thầy giáo dạy học trò biết tôn trọng người khác, một bác tài xế nhường đường, một chiến sĩ công an tận tình giúp người dân, một người bán hàng giữ chữ tín, một công nhân môi trường âm thầm giữ sạch từng góc phố. Họ không xuất hiện trên những trang sử, cũng không nghĩ mình đang làm một việc lớn. Nhưng chính họ đang lặng lẽ gìn giữ điều quý giá nhất mà Hà Nội có được. Đó là cốt cách hay nói như cách chúng tôi đã cảm nhận sau nhiều ngày rong ruổi khắp thành phố: Họ là những "di sản sống" của Thủ đô.

Điều làm nên sức sống của Hà Nội chính là những con người biết nối tiếp những giá trị tốt đẹp bằng chính cuộc sống của mình.

Đêm xuống. Ánh đèn từ Tháp Rùa lấp lánh giữa mặt hồ tĩnh lặng. Một người cha nắm tay con trai đi ngang tượng đài vua Lý Thái Tổ. Đứa bé ngước lên hỏi: "Bố ơi, vì sao Hà Nội có nhiều người yêu đến thế?". Người cha không trả lời ngay. Anh cúi xuống chỉnh lại quai cặp trên vai con rồi mỉm cười: "Có lẽ vì nơi này có rất nhiều người luôn cố gắng giữ cho Hà Nội đẹp hơn mỗi ngày".

Câu trả lời ấy làm chúng tôi chợt nghĩ: Một thành phố không thể trở thành biểu tượng chỉ bởi những công trình. Một nền văn hóa không thể trường tồn chỉ nhờ những bảo tàng. Điều làm nên sức sống của Hà Nội chính là những con người biết nối tiếp những giá trị tốt đẹp bằng chính cuộc sống của mình. Nhưng rồi một câu hỏi khác lại hiện lên. Những người nghệ nhân đang già đi. Những người gìn giữ ký ức đang ít dần.

Những "di sản sống" hôm nay sẽ không thể đi cùng Hà Nội mãi mãi. Vậy ai sẽ tiếp tục kể câu chuyện về cốt cách Thăng Long cho những đứa trẻ sinh ra trong thời đại trí tuệ nhân tạo, đô thị thông minh và công dân toàn cầu? Đó không còn là câu chuyện của riêng những nhà nghiên cứu hay những người làm văn hóa.

Đó là câu hỏi dành cho mỗi gia đình, mỗi nhà trường, mỗi khu dân cư. Và cho tất cả những ai yêu Hà Nội. Bởi giữ gìn cốt cách Hà Nội không phải để níu giữ quá khứ mà để trao cho tương lai một Thủ đô hiện đại hơn, văn minh hơn, nhưng vẫn mang trong mình chiều sâu của một thành phố hơn nghìn năm văn hiến.

(Còn nữa)