Hồn quê qua gương mặt rối

Vô tình làm mất vẻ đẹp thuần khiết của rối

- Ông đã dành nhiều thời gian và tình yêu cho múa rối, lý do là gì vậy?

- Thời kỳ đất nước bắt đầu mở cửa, nhiều luồng văn hóa ngoại lai thâm nhập vào đời sống người Việt, làm chao đảo đời sống văn hóa, nghệ thuật trong nước. Những làng quê thuần Việt nhất cũng dần biến đổi, thay vào đó là những đô thị, khu công nghiệp, các tòa nhà mọc lên. Con người tại các ngôi làng xưa cũng thay đổi tâm tính, đường ăn nét ở. Các loại hình nghệ thuật truyền thống bị xao nhãng, bị các loại hình nghệ thuật mới soán ngôi, trong đó có rối nước. Song, nguy cơ rối nước bị biến dạng khủng khiếp hơn. Một thời gian dài, gia đình tôi trăn trở tìm hiểu những nguy cơ đó để đi đến quyết định giúp mọi người hiểu rõ hơn vẻ đẹp đích thực của rối.

Nghệ sĩ Ưu tú Chu Lượng

Hơn nữa, cả cuộc đời gắn bó với nghệ thuật múa rối, tôi chịu nhiều ảnh hưởng từ người cha của mình là họa sĩ Chu Mạnh Chấn, một người say mê vẻ đẹp thuần khiết của con người, làng quê Việt cổ. Vẻ đẹp ấy gắn liền với rối nước, nghệ thuật xuất phát từ đời sống nông dân. Cha tôi lưu giữ vẻ đẹp ấy bằng nét cọ với những cảnh xưa đã mất, thể hiện điều đó qua những bức tranh sơn mài. Còn tôi thì lưu giữ vẻ đẹp của nông dân, nông thôn qua tạo hình những con rối. Tất cả được chúng tôi lưu giữ tại quê nhà, phường La Khê (Hà Đông, Hà Nội). Với tiềm lực có hạn, chúng tôi chỉ xem đây là nơi lưu giữ những gì mình đã gắn bó cả cuộc đời, để con cháu, bạn bè về tìm hiểu, nhớ về những gì xưa cũ.

- Ông đã nói đến việc nghệ thuật múa rối thay đổi từ trò diễn, tạo hình con rối, cách ứng xử với rối. Sự "biến dạng" ấy, theo ông, do đâu?

- Tôi nghĩ, rối bị biến dạng một phần là do cách quản lý của chúng ta. Một dạo, Quỹ Ford tài trợ một khoản kinh phí nhằm khôi phục các phường rối nước, quan tâm đến đời sống nghệ nhân rối nước. Tuy nhiên chính chúng ta đã vô tình làm mất đi vẻ đẹp thuần khiết của rối bằng việc sản xuất ồ ạt rối theo kinh tế thị trường, theo những mục đích riêng, như xây 10 thủy đình như nhau, các tích trò, câu chuyện được thể hiện cùng một kiểu…

- Trong sự thay đổi ấy, làm thế nào để con rối của ông vẫn giữ được vẻ hồn hậu, chân chất, thôn quê?

- Do bản thân tôi nhận biết rõ sự thay đổi của rối nên từ năm 2007 đã làm triển lãm hơn 1.000 con rối. Những con rối đó sau chu du tại nhiều nước. Để làm được điều này, tôi đã mất 9 năm về các làng quê, phường rối, gặp gỡ nghệ nhân, nghe lại những tích trò, thu lượm những gương mặt nông dân thuần khiết còn sót lại. Những hình ảnh, tinh thần của người làng tôi xưa hiện dần lên trong những gương mặt rối. Chính vì thế, con rối của tôi cũng khác biệt, chất liệu sơn mài, yếu tố mỹ thuật được đẩy thêm vào khiến con rối sống động hơn.

Tôi lớn lên trong một làng quê Bắc Bộ, gắn bó 40 năm với nghệ thuật múa rối. Vì thế, sinh hoạt văn hóa đời thường của làng quê cũng như vẻ đẹp tâm hồn của nông dân đã tác động vào tôi, giúp tôi thể hiện những con rối nước giản dị, mộc mạc. Các con rối đều được tạo tác kỹ lưỡng, từ chú Tễu, cô tiên, nông dân; những trò rối nước đều mang yếu tố đời sống thường nhật, như cấy cày, gặt lúa, lễ hội, các câu truyện truyền thuyết như Lê Lợi trả gươm… Những gương mặt rối, tạo hình rối, vì vậy, được đánh giá mang tinh thần văn hóa Việt xưa.

Gìn giữ mặt nước, hồn quê

- Điều gì khiến ông trăn trở nhất với nghệ thuật múa rối nước hiện nay?

- Những con rối được truyền giữ qua tay nghệ nhân từ đời này đến đời khác, nhưng tạo hình rối nay đã khác xưa rất nhiều, từ gương mặt rối, cách tiếp cận, cách làm rối. Nếu ngày xưa rối chỉ là cuộc chơi, thì giờ đây rối đã theo kinh tế thị trường. Những nhát đục của nghệ nhân đầy toan tính chứ không còn trong sáng, tạo tác bởi tình yêu, đam mê.

Những gương mặt rối được tạo tác với tinh thần văn hóa Việt xưa

Cũng bởi tinh thần và nghệ thuật của rối rất hồn nhiên, trong sáng như người dân thôn quê, nên mỗi lần nhắc đến sự thay đổi của rối, nghĩ cách bảo tồn rối, tôi lại thấy buồn. Các nghệ nhân làng rối bây giờ cũng không còn như xưa. Ngày xưa, biểu diễn múa rối trong những ngày nông nhàn là để thỏa mãn chính mình, giúp vui cho cộng đồng. Nay, mỗi nghệ sĩ cũng cần có ý thức lưu giữ vẻ đẹp của mặt nước hồn quê đó; mỗi phường rối nước có bảo tồn, lưu giữ đặc trưng riêng, từ các tích trò, cách tạo hình, âm nhạc, lời thoại...

- Theo ông, để bảo tồn nghệ thuật rối nước độc đáo của Việt Nam, quan trọng nhất là gì?

- Quan trọng nhất là sự hiểu biết. Khi thực hiện thì phải rất kỹ lưỡng mới mong tạo hiệu quả tốt. Từng quản lý một đơn vị nghệ thuật múa rối, tôi nhận ra rằng phải truyền tình yêu đích thực với nghệ thuật mà mình theo đuổi và sự hiểu biết về giá trị cốt lõi của nghệ thuật này trong mỗi nghệ sĩ và nhà quản lý.

Tuy đã nghỉ hưu, tôi vẫn dành thời gian nghiên cứu về rối nước. Tôi đã có 3 công trình nghiên cứu: “Vẻ đẹp tạo hình rối nước Việt Nam”, “Rối nước Việt Nam với thiếu nhi”, “Văn hóa truyền thống kết tinh trong nghệ thuật rối nước”. Tôi cũng phục dựng các trò rối, làm triển lãm ở trong và ngoài nước, tái hiện vẻ đẹp đời sống tinh thần của làng quê Việt xưa… để gìn giữ tình yêu mà rối nước đã mang đến cho tôi.

Gần đây, dự hội thảo tại một bảo tàng ở Séc, tôi được tặng cuốn sách tiếng Pháp với các hình ảnh, tư liệu về rối nước, nghệ nhân rối Việt cách đây mấy chục năm. Tôi cảm thấy như mình lượm được khối vàng lớn mà cả đời lăn lội, tìm kiếm chưa thấy. Đó như năng lượng để tôi tiếp tục sáng tác, phục dựng vốn quý của các cụ. Khi tìm được các nghệ nhân tay nghề cao, tôi sẽ tiếp tục kết hợp với sinh viên, người làm điêu khắc hoặc mỹ thuật chuyên nghiệp để phục dựng các gương mặt rối từng có từ xa xưa ấy.

- Xin cảm ơn ông!