Người Mông ăn Tết ngàn xưa

Chừng độ 25 tháng Chạp, trong xóm ai nuôi được lợn tạ thì bắt đầu tính đến việc ăn đụng. Khuya 29, mọi việc bắt buộc phải hoàn tất, nhất là tấm váy hay tấm áo mới của các mẹ, các chị, để gà gáy sáng 30, lại lục tục lo cho ngày lễ tất niên. Có gia đình còn có thể có lễ cúng tối 29, như cúng buồng, cúng thần cột nhà, cúng xà mềnh, tức cúng cửa chính, hoặc cúng gia đình đoàn viên, bằng việc cả gia đình ngồi quây quần một chỗ, thầy cúng gõ cồng đi vòng quanh, quy mô to nhỏ, lớn bé tùy theo thầy cúng xem để đáp ứng yêu cầu của những người quá cố và nhu cầu của chư vị thần thiêng trong gia đình, dòng họ.

Lễ hội Gầu tào của người Mông.

Sáng sớm người Mông mổ lợn, mổ gà, giã bánh dày, sắm cỗ, trong bản người già lặng lẽ cuốn chổi bằng trúc tươi để “quét nhà”. Vị chủ nhà cầm chổi trúc đi trước, lầm rầm cầu khấn từ hướng Đông sang hướng Tây, đại ý “Tôi quét cái ốm cái đau, quét đi điều xúi, những lời xấu, điều dị nghị… Tôi không quét hồn người, hồn lúa, hồn ngô, không quét hồn vật nuôi trong nhà, hồn vật sống hoang trong rừng, ngoài trời, dưới suối… Tôi cầu mong tất cả phù hộ độ trì cho gia đình tôi ăn nên làm ra, sức khỏe dồi dào, lên dốc có lòng, xuống dốc có sức…”. Đứa cháu cầm cái hót rác đi ngay phía sau ông hứng lấy rác rưởi đem ra ngoài trời hướng Tây, tức hướng mặt trời lặn đổ đi. Vậy là ông cháu đã xong một việc.

Vị chủ nhà đã ước tính khi ông cháu xong việc thì cũng bắt đầu vào bữa cơm cúng khấn đại gia đình. Mâm lễ đã sắp xong. Không nhất thiết phải bày đủ thứ đủ món, song phải có rượu, thịt thủ, miếng gan, thịt luộc, miếng khấu đuôi. Xa xưa còn phải có âu bí luộc, ống cơm bột ngô hấp chõ. Chủ nhà ngồi trịnh trọng bắt đầu rót rượu và khấn mời lần lượt từ rượu đến thịt, đến cơm, sau cùng là nước luộc, hoặc sau cùng là miếng bí luộc, vì người Mông quan niệm hồn cơm ngô và hồn bí đã từng cứu sống con người thuở hoang sơ loạn lạc, để đến một ngày ấy, họ tới một vùng hoang vu, bỗng thấy cây ngô to người trèo lên không đổ, thấy quả bí con lợn sề chui vào đẻ con không kín, họ ngừng lại, rồi bắt đầu khai khẩn đất đai, đem giống ngô, giống bí đó trồng xuống để nuôi sống người Mông.

Sau bữa cúng cơm, đến bữa cúng bánh. Cũng có gia đình cúng bánh trước khi cúng cơm. Bánh dày khi đã giã nhuyễn, bao giờ người ta cũng làm chiếc bánh Cái tròn, bẹt to bằng cả cái sàng, tiếp đến, dàn bốn chiếc bánh nhỏ, tròn, bẹt đặt ra bốn góc phía trên chiếc bánh Cái, tượng trưng cho bốn phương trời. Trước khi tiến hành lễ cúng bánh dày, người ta dùng chỗ bánh dính lại ở máng hoặc ở chày giã pha thêm nước, gột vào đồ đựng để dán nẹp giấy tiền vàng tạ cầu đảm bảo sao cho tất cả mọi chúng sinh đều được thụ hưởng từ ban thờ đến cây cột thần, từ cửa buồng đến bà bếp lò, từ cửa cái đến cửa nách, từ cây xà dọc cho đến cây xà ngang, từ cái cày đến cây bừa, từ cái cuốc đến con dao phát, từ chuồng trâu cho đến dãy chuồng lợn… Sau khi dán giấy tạ cầu, bà chủ pha nước bánh hòa cùng cám cho lợn, gà, vịt, ngan ăn, cho trâu, bò, ngựa, dê uống, làm sao để mình thỏa lòng với muôn vật đã chung sức chung lòng cùng mình cả một năm.

Xa xưa, người ta còn làm bánh pa, tức bánh hồng mi và bánh xèo, nay quen gọi là tam giác mạch. Cho hạt xay thành bột, pha nước nặn thành bánh rồi đem hấp chõ cho chín. Bánh pa hoặc bánh xèo sẽ được cúng trước khi cúng bánh dày để tưởng nhớ một thời kham khổ.

Việc khấn cầu tiên tổ đối với người Mông tùy theo từng họ. Có họ quy định khấn cầu ba đời, gọi lần lượt từng người thuộc bề trên, tức là dòng bác, bố, mẹ, đến dòng mình, tức anh chị em, cho đến dòng con, cháu. Ở những nơi người ta trồng cây nêu mở hội Gầu tào, nếu chỉ trồng một cây mai (hoặc hóp) thì đó tượng trưng cho một gia đình; Nếu trồng hai cây mai (hoặc hóp) chắp gốc lại thì tượng trưng cho đôi vợ chồng và nếu trồng ba cây chắp lại thì tượng trưng cho ba đời; cá biệt nếu thấy bốn cây chắp lại, nghĩa là bốn phương Đông Bắc Tây Nam mà khi đoàn người trong gia đình đi quanh để khấn cầu thì lời khấn và bài khèn sẽ khấn theo nghĩa đó. Trên ngọn cây nêu, người Mông treo tấm vải đỏ tựa như mặt trời, treo bầu nước, bầu rượu và nhất thiết phải có một nhúm hạt pa.

Chủ nhà làm lễ khấn cầu tiên tổ xong, cả nhà liền quây quần bên mâm cùng nhau ăn cỗ. Sau bữa tất niên, người lớn dọn dẹp đồ ăn, thức uống và cất trữ thực phẩm, trẻ em trưng diện ra bãi ruộng chơi tết bằng đánh yến, đánh pao, đánh tù lu, thi bắn nỏ, hát ống và bắt đầu những trò chơi truyền thống.

Buổi tối cho đến đêm 30 Tết, có nhà tiến hành một số lễ cúng trong phạm vi một gia đình, trong đó mổ gà sẵn cho ngày mùng Một, tiến hành lễ đón nước đầu năm mới sau giao thừa. Giây phút giao thừa, chủ nhà có thể nổ từ một đến ba phát súng hỏa mai tiễn biệt năm cũ, đón chào năm mới, lúc ấy chủ nhà cũng đã nướng phồng một miếng bánh dày, hoặc bánh pa, bánh xèo tự chúc phúc cho mình là đại diện cho cả gia đình, rồi chia sẻ cho con, cháu nếu còn thức với mình. Ngay sau đó, chủ nhà thắp đóm đi đến chỗ nguồn nước, thả vào đó một mẩu bánh, một nhúm muối cùng lời cầu khấn mong nguồn nước dồi dào cả năm...

Ngày mùng Một, chủ nhà dậy sớm lặng lẽ ra sườn núi chặt vài cây lau sắc cạnh tươi, cuốn phần lá thành hình tam giác mang về cắm trước cửa chính và hai cửa nách báo hiệu cấm bang. Đấy không phải cấm người nhà khác đến, mà là cấm ma hoang, quỷ dữ có thể vật vờ đi qua rồi xông vào nhà mình, hoặc có thể theo khách bộ hành lọt vào nhà mình, bởi người Mông quan niệm bên trong ngôi nhà là vật thuần, bên ngoài ngôi nhà là vật hoang; trong là lành, ngoài là dữ. Việc cấm bang ngày tết, lại là ngày khởi đầu của năm mới, nên muốn đến nhà nhau thì phải khiêm nhường, ý nhị.

Ngày mùng Hai đi chơi hội Gầu tào hoặc đến nhảy đồng tại nhà thầy cúng. Với vợ chồng mới sinh con đầu lòng họ ríu rít địu con về thăm ông bà ngoại.

Mùng Ba lễ tiễn ông bà, người Mông sắm mâm cỗ thịnh soạn rồi đọc lời khấn cầu những người quá cố phù hộ, độ trì cho toàn gia đình ăn nên làm ra, người người khỏe mạnh, chăn nuôi phát đạt, con trẻ học tập tiến bộ… lên dốc có lòng, xuống dốc có sức. Sau đó thu tất cả những bản giấy chúc phúc cùng với chân hương đã châm đem đi đốt sạch ở phía cửa chính, rồi mọi người cùng ăn cỗ chuẩn bị bắt đầu một năm tiếp tục dồn sức cho mùa màng bội thu.