Ông Macron và tham vọng 'cực quyền lực thứ ba'

Tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ngày 22/9/2026, ông Macron cảnh báo sự trở lại của chủ nghĩa cường quyền, khi một số nước muốn áp đặt ý chí lên các quốc gia khác, còn một vài trung tâm quyền lực tìm cách định đoạt tương lai khí hậu và trí tuệ nhân tạo. Theo ông, lựa chọn đặt ra là giữa “luật rừng” và một trật tự quốc tế văn minh. Đằng sau cảnh báo ấy là nỗi lo về quyền tự quyết. Nếu các cường quốc chia nhau định hình luật chơi, phần còn lại của thế giới sẽ bị thu hẹp lựa chọn. Với châu Âu, vấn đề không chỉ là đứng về phía nào, mà còn là có đủ năng lực để bảo vệ lợi ích của mình hay không.

Tự chủ, không phải trung lập

“Con đường thứ ba” không đồng nghĩa với rời bỏ liên minh xuyên Đại Tây Dương. Pháp vẫn gắn bó với NATO và hỗ trợ Ukraine. Điều Paris muốn thay đổi là mức độ lệ thuộc, châu Âu cần đảm đương nhiều hơn trách nhiệm quốc phòng, thay vì đặt an ninh lâu dài vào những quyết định từ Washington.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron phát biểu về con đường của châu Âu tại Đại học Sorbonne ở Paris. Ảnh tư liệu: Jeanne Accorsini/SIPA.

Trong cách tiếp cận đó, một châu Âu mạnh hơn không nhất thiết là đối thủ của Mỹ. Đó có thể là một đồng minh có năng lực, đủ sức hành động độc lập khi lợi ích hai bờ Đại Tây Dương không hoàn toàn trùng khớp. Tự chủ vì thế không được đo bằng khoảng cách với Washington, mà bằng khả năng lựa chọn và thực hiện lựa chọn ấy.

Với Trung Quốc, thách thức mang hình hài khác: những phụ thuộc trong kinh tế, công nghệ và chuỗi cung ứng. Paris không chủ trương đóng cửa hợp tác, mà muốn giảm nguy cơ các mắt xích thiết yếu trở thành công cụ gây sức ép. Giảm rủi ro không phải là cắt đứt quan hệ; mục tiêu là tránh đổi sự lệ thuộc này lấy sự lệ thuộc khác.

Bởi vậy, không thể hiểu “cực thứ ba” như một vị trí đứng cách đều Mỹ và Trung Quốc. Đó là tham vọng tạo thêm khả năng hành động, trong khi vẫn duy trì liên minh, đối tác và những cam kết quốc tế.

AI và biên giới mới của chủ quyền

Tham vọng ấy không dừng ở quốc phòng. Tại Đối thoại Công nghệ Pháp và Hà Lan tháng 9/2026, hai bên nhấn mạnh rằng ưu thế công nghệ chuyển hóa trực tiếp thành sức mạnh kinh tế, ảnh hưởng chính trị và năng lực quân sự. Châu Âu cần phát triển năng lực riêng trong AI, điện toán và công nghệ lượng tử.

Trong phát biểu tại Liên hợp quốc, ông Macron phản đối viễn cảnh tương lai AI chỉ do Mỹ, Trung Quốc hoặc một số tập đoàn quyết định. Ông kêu gọi mỗi khu vực xây dựng năng lực tính toán, mô hình và hệ sinh thái riêng, tránh phụ thuộc vào số ít chủ thể bên ngoài.

Đề xuất về một “liên minh những quốc gia độc lập” cũng phục vụ mục tiêu đó: tập hợp các đối tác cùng chia sẻ nguồn lực tính toán và đầu tư để phát triển mô hình AI nguồn mở. Thay vì mỗi nước tự chạy đua, hợp tác được đặt thành phương thức tạo dựng năng lực tự chủ.

Nhìn từ đây, chủ quyền công nghệ không chỉ là quyền ban hành quy định. Nếu thiếu hạ tầng và năng lực phát triển, châu Âu có nguy cơ chỉ điều chỉnh cách sử dụng những công nghệ do người khác làm chủ. Muốn có tiếng nói trong việc định hình tương lai số, lục địa này phải tham gia tạo ra nó.

Khoảng cách giữa tiếng nói và sức mạnh

Trở ngại lớn nhất nằm ở quá trình chuyển từ đồng thuận về mục tiêu sang thống nhất về hành động. Năng lực quân sự phân tán, lợi ích quốc gia khác biệt và sức ép ngân sách khiến việc xây dựng sức mạnh chung không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi đoàn kết.

Tự chủ đòi hỏi đầu tư, nhưng tiền chưa đủ. Các nước phải phối hợp ưu tiên, kết nối công nghiệp quốc phòng và chấp nhận chia sẻ lợi ích. Một chương trình mang danh châu Âu khó tạo sức mạnh tập thể nếu vẫn vận hành như tập hợp những dự án quốc gia riêng rẽ.

Trong công nghệ, bài toán tương tự xuất hiện ở quy mô đầu tư và khả năng thương mại hóa. Những mô hình AI hay nghiên cứu xuất sắc chỉ trở thành lợi thế chiến lược khi được nâng đỡ bởi hạ tầng, thị trường và nguồn vốn bền vững. Khoảng cách giữa sáng kiến và năng lực cạnh tranh không thể được lấp bằng tuyên bố về chủ quyền. Nghịch lý của tham vọng Macron vì thế rất rõ - muốn tự chủ hơn trước bên ngoài, châu Âu phải hợp tác sâu hơn bên trong. Phép thử không nằm ở việc gọi mình là “cực quyền lực thứ ba”, mà ở khả năng cùng quyết định, cùng đầu tư và cùng hành động.

“Con đường thứ ba” chưa bảo đảm một châu Âu ngang hàng với Mỹ và Trung Quốc. Nhưng nó đặt đúng câu hỏi về vị thế của lục địa này - Muốn có quyền lựa chọn, châu Âu sẵn sàng trả giá đến đâu để xây dựng năng lực tự quyết?