Phục tráng dưa mèo, phát triển thành hàng hóa

Đoàn nghiên cứu và lãnh đạo xã Quài Tở khảo sát mô hình trồng dưa mèo tại bản Lồng.

Từ tháng 1/2026 đến nay, nhóm nghiên cứu đã tiến hành điều tra về tình hình sản xuất dưa mèo và đặc điểm giống tại các xã: Quài Tở, Tủa Chùa, Nà Hỳ và Na Sang. Hoạt động điều tra, thu thập thông tin là cơ sở để nhóm nghiên cứu đánh giá thực trạng sản xuất, nhận diện đặc điểm của giống và lựa chọn nguồn vật liệu phục vụ phục tráng.

Phục vụ quá trình đánh giá, chọn lọc và duy trì các đặc tính mong muốn của giống, nhóm nghiên cứu thu thập trên 40 mẫu hạt giống tại những địa bàn trồng nhiều dưa mèo trong tỉnh. Nhóm nghiên cứu đánh giá, chọn lọc 300 cá thể dưa mèo vụ 1 trên diện tích 0,6ha tại xã Quài Tở.

Đến vụ 2, nghiên cứu tiếp tục đánh giá, chọn lọc 200 dòng trên diện tích 0,4ha. Từ thực tiễn canh tác, người dân trên địa bàn hiểu hơn ai hết về điều kiện đất đai, thời tiết và tập quán sản xuất tại địa phương. Khi kinh nghiệm kết hợp với kết quả nghiên cứu khoa học, việc lựa chọn giống và hoàn thiện quy trình canh tác có thêm cơ sở để phù hợp với điều kiện thực tế.

Anh Vàng A Phình ở bản Lồng (xã Quài Tở) chia sẻ: “Gia đình tôi đã trồng dưa mèo suốt 10 năm qua, nhưng vài năm gần đây dưa có hiện tuợng quả bị cong vẹo, kích thước không đều… Vì vậy, chúng tôi quyết định tham gia mô hình phục tráng giống dưa mèo Điện Biên để tìm kiếm và giữ gìn giống dưa có chất lượng tốt, quả đều, bán được giá để bà con có thêm cơ sở mở rộng diện tích, nâng cao thu nhập từ cây trồng quen thuộc.”

Đề tài tập trung nghiên cứu quy trình kỹ thuật sản xuất dưa mèo thương phẩm phù hợp với điều kiện trên địa bàn tỉnh. Trong đó tập trung vào xác định thời vụ trồng, khoảng cách và mật độ cây, lượng phân bón hữu cơ vi sinh cũng như kỹ thuật làm giàn.  

Xã Quài Tở phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức Hội nghị PRA tham vấn cộng đồng nhằm hoàn thiện bản mô tả đặc điểm nông sinh học giống dưa mèo Điện Biên.

Thực tế, việc bảo tồn giống cây bản địa chỉ phát huy hiệu quả bền vững khi gắn với nhu cầu sản xuất và khả năng tiêu thụ sản phẩm. Vì vậy, bên cạnh phối hợp triển khai các nội dung nghiên cứu, địa phương đã quan tâm tuyên truyền để người dân hiểu giá trị của nguồn gen dưa mèo, chủ động tham gia bảo tồn giống và tiếp cận tiến bộ kỹ thuật. Khi có kết quả nghiên cứu đủ cơ sở khoa học, việc tổ chức sản xuất cần tính đến điều kiện đất đai, quy mô hộ, khả năng liên kết và nhu cầu thị trường.

Ông Nhữ Duy Đông, Chủ tịch UBND xã Quài Tở cho biết: Địa phương xác định việc bảo tồn, phát huy giống cây trồng bản địa cần gắn với phát triển sản xuất và nâng cao thu nhập cho người dân. Xã đã phối hợp với cơ quan chuyên môn trong quá trình triển khai đề tài, tuyên truyền, vận động người dân tham gia và nghiên cứu khả năng nhân rộng khi quy trình kỹ thuật hoàn thiện, có kết quả đánh giá cụ thể.

Từ điều tra thực trạng sản xuất, thu thập vật liệu giống đến đánh giá, chọn lọc qua các thế hệ và nghiên cứu quy trình kỹ thuật, đề tài đang từng bước tạo dựng cơ sở khoa học cho việc phát triển dưa mèo trên địa bản tỉnh. Từ giống cây bản địa quen thuộc, dưa mèo đang mở ra một hướng tiếp cận mới về sản xuất dựa trên cơ sở khoa học, có quy trình kỹ thuật và từng bước hình thành vùng nguyên liệu hàng hóa.

Theo ông Nguyễn Văn Giang, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông lâm nghiệp miền núi phía Bắc, dưa mèo là một trong những nguồn gen cây trồng bản địa quý của tỉnh Điện Biên, gắn bó mật thiết với đời sống sản xuất, văn hóa và sinh kế của đồng bào các dân tộc vùng cao, đặc biệt là người Mông ở khu vực đèo Pha Đin. Lưu giữ và gieo trồng qua nhiều thế hệ, dưa mèo vừa là nguồn thực phẩm quen thuộc trong mỗi gia đình, vừa mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho người dân.

Vào mùa thu hoạch, những quả dưa mèo to, vị đậm đưa đến các chợ phiên và tiêu thụ tại thị trường địa phương, góp phần cải thiện đời sống, tạo thêm sinh kế cho các hộ đồng bào vùng cao. Tuy nhiên, để giống dưa này phát huy tốt hơn giá trị kinh tế, việc bảo tồn nguồn gen cần gắn liền với phục tráng giống, nâng cao chất lượng và tổ chức sản xuất theo hướng hàng hóa. Đây cũng là cơ sở để từng bước xây dựng chuỗi giá trị cho dưa mèo Điện Biên.

Mô hình phục tráng giống dưa mèo Điện Biên hướng đến đưa giống cây bản địa này trở thành hàng hóa đặc sản. Trong ảnh: Lãnh đạo xã Quài Tở và nhóm nghiên cứu chụp ảnh lưu niệm tại mô hình dưa mèo ở bản Lồng.

Phục tráng và phát triển giống dưa mèo góp phần quan trọng vào việc gìn giữ nguồn gen cây trồng bản địa; đồng thời mở ra hướng khai thác hiệu quả tiềm năng nông nghiệp của địa phương. Trên cơ sở hoàn thiện quy trình kỹ thuật, phát huy vai trò của người dân và từng bước gắn sản xuất với nhu cầu thị trường, dưa mèo có thêm điều kiện phát triển thành sản phẩm nông nghiệp đặc trưng; góp phần đa dạng hóa sinh kế, nâng cao giá trị nông sản, tạo nền tảng phát triển nông nghiệp hàng hóa theo hướng bền vững.