Nơi ấy ta mãi mãi thuộc về dù thời gian và không gian có đằng đẵng xa cách, dù ta có thành công hay thất bại, vững vàng hay lạc bước… Nơi ấy luôn giang rộng vòng tay để đỡ lấy, ôm lấy những đứa con của mình để mà thương, mà nhớ, mà vỗ về, mà ru vỗ. Đó là căn nhà của mỗi người, nơi 'bão đứng sau cửa' như cách người ta hay nói với nhau.
Bây giờ chuyện thanh niên hay trung niên đột nhiên mến cảnh chùa muốn thoát tục xuống tóc đi tu là chuyện bình thường. Nhưng đã từng có một nhà văn, trưởng thành từ chiến tranh chống Mỹ, và cũng bước ra văn đàn từ những năm tháng ác liệt ấy, mà chợt... đi tu, mới lạ! Đó là nhà văn Thái Bá Lợi, bạn tôi.
'Sao lâu nay mày không về, định để má nhớ mày đến quay quắt à?'. Một giọng khàn đặc, hơi rưng rức trách móc của đầu bên kia điện thoại. Phương nghe như nuốt từng chữ một vào lòng, rồi khẽ trả lời:
Dạo gần đây bác tôi hay coi lịch. Lần giở từng tờ, bác cứ tủm tỉm cười, đếm từng ngày trôi qua. Tôi cứ tưởng bác sắp có hẹn quan trọng như kỷ niệm ngày cưới, hoặc sinh nhật bác gái chẳng hạn. Có lẽ còn hơn thế nữa. Thi thoảng, mắt bác ươn ướt trong lúc nhìn ra khoảnh vườn đầy nắng. Ánh nhìn của bác không cố định vào bắt cứ cành lá hay bóng chim nào, mà như dài rộng hơn, xuyên qua không thời gian trở về quá khứ. Nơi những ký ức cựa mình nằm ngủ, lắng đọng tựa những hạt bụi vàng kết lại.
Trời vẫn thả mưa. Sao trời mưa nhiều thế. Mưa đã mấy ngày mấy đêm rồi mà trời vẫn không chịu thu mưa về. Sốt ruột, bà nâng cánh cửa sổ lên nhìn ra ngoài, xung quanh mịt mùng một màn mưa trắng xóa. Bà sập cửa lại, khe khẽ thở dài. Tôi để ý bà thở dài nhiều hơn vào những ngày mưa, còn khi đêm về thì bà hay bồn chồn giật mình thảng thốt.
Chiều nay lúc chở con đến viện trong cái nắng bỏng rát của mùa hè tôi không còn thấy lòng nặng trĩu như những lần trước nữa. Ai có con nhỏ hay đau ốm mới hiểu được cảnh nheo nhóc dắt díu nhau đến viện tháng đôi lần. Đứa nhỏ chưa khỏi, đứa lớn đã đau. Hết dịch thủy đậu lại đến cúm A, cúm B, viêm phổi, sốt xuất huyết, sốt virut… Vào viện nhiều đến mức bác sĩ đã quen mặt bệnh nhân. Con đường đến viện cũng trở nên thân thuộc với mấy mẹ con tôi. Trong cơn sốt hầm hập, ôm chặt lấy người mẹ, con thủ thỉ: 'Qua khúc cua kia là sẽ gặp cây xoài sai quả lúc lỉu. Lần nào qua con cũng thấy có chú chó lông xù nằm dưới gốc cây lim dim ngủ, mẹ ạ'. Qua gốc cây xoài sẽ thấy quán cà phê treo đầy chim cảnh. Lần nào đi qua cũng nghe thấy những tiếng hót lảnh lót vang lên. Có lần nghe tiếng chim cu gáy gọi bạn, con từng hỏi: 'Tại sao người ta lại thích nhốt những chú chim ở trong lồng vậy mẹ? Chắc là con chim cũng nhớ rừng mẹ nhỉ? Như những ngày con ốm phải nghỉ học nằm mãi trong nhà, con cũng nhớ trường học và bạn bè mẹ ạ'.
Những con đường quanh co, khúc khuỷu, ẩn hiện giữa cây rừng, đá núi dẫn đoàn xe chúng tôi vào khu di tích cách mạng. Hai bên đường, cây xanh rợp bóng, phủ một màu xanh thẳm lên từng ô cửa kính. Trong hành trình về nguồn Tháng 7 lần này, đoàn chúng tôi đến dâng hương tại núi Hòn Tàu với Khu di tích Căn cứ Đặc Khu ủy Quảng Đà.
Tôi phải chép lại ngay đoạn viết này của một người khác vào bài viết của mình. Chép để im lặng và suy nghĩ:
Một chiều mùa hè năm ấy, chiếc taxi Tiên Sa đỗ dưới chân cầu Thuận Phước - cây cầu bắc qua sông Hàn ở phía cuối dòng sông. Ông già xuống xe, trả tiền và dặn người tài xế gắng chờ vài chục phút rồi ông sẽ trở lại, cùng quay về. Để người tài xế yên tâm, ông trả tiền trước. Vai đeo chiếc ba lô nhỏ, ông lững thững lên cầu. Người tài xế sinh nghi, ra khỏi xe rồi lặng lẽ bước theo sau, giữ khoảng cách vừa phải, đủ cho ông không biết, và cũng đủ để ào tới can thiệp khi cần thiết. Đến giữa cầu, ông dừng lại, mở ba lô lấy ra chất bột gì đấy, miệng lâm râm khấn vái rồi rải xuống sông Hàn. Ông đứng lại hồi lâu, trầm ngâm, lặng lẽ, đăm chiêu nhìn xuống dòng nước trong xanh, sâu thẳm. Xong việc, ông vừa quay đầu thì chạm phải người tài xế ấy. Biết người tài xế suy đoán nhầm nên ông gượng cười, và nói: 'Tôi còn yêu đời, anh đừng lo!'. Người tài xế thở phào nhẹ nhõm.
Thuở nhỏ, không hiểu vì sao trong mường tượng của tôi, vùng đất từ đèo Hải Vân trở vào sao mà thăm thẳm xa xôi. Cứ nghĩ về một cách sống khác dẫu cũng ở ngay trên dải đất chữ S thân yêu. Rồi năm đầu tiên thi đại học, biết lực học mình không thể đua được ở kinh đô hay ở xứ Nghệ 'địa linh nhân kiệt', nên tôi chọn xứ Huế mộng mơ và mảnh đất Đà Nẵng để thử sức. Lần đầu, ngồi trên xe khách đường dài, được trải nghiệm qua đèo Ngang (Hà Tĩnh), phà Quán Hàu (Quảng Bình) và đặc biệt đèo Hải Vân tôi cảm giác mình là kẻ lữ thứ như Bà Huyện Thanh Quan mới qua khỏi cổng làng đã u hoài một nỗi nhớ nước thương nhà.
Gió tháng sáu thốc hơi nóng của ngày phả vào đêm những bức bối. Lãng lấy xe chạy lòng vòng quanh con đường sát biển. Biển ì oàm sóng. Những con sóng muôn đời vẫn ràn rạt dạt vào xứ này bài ca miên di bất tận. Có lần Nguyễn hỏi Lãng yêu biển lắm à, sao cứ quẩn quanh đời mình với thành phố này. Bốn năm đại học vừa kịp lấy cái bằng là dọn mớ đồ vào gọn chiếc ba lô rồi bắt chuyến xe về ngay với biển. Bằng loại giỏi, tiếng Anh ro ro, thực tập ở một công ty nước ngoài mà khối đứa học chung mơ ước.
Ngày còn nhỏ, mỗi lần thấy ngoại hay mẹ mang chén bát ra rửa thì tôi biết là nhà sắp có đám giỗ. Trong suy nghĩ của tôi thì ngày giỗ rất quan trọng, cả nhà đều quan tâm, lo lắng chỉ sau Tết Nguyên đán. Vậy nên tục ngữ mới có câu 'Đói ngày giỗ cha, no ba ngày Tết'. Ngày giỗ, ngoài việc được thưởng thức những món ăn ngon, tôi thích không khí ấm áp, quây quần của đông đủ thành viên trong gia đình.
Một lần, tôi vào khoa thận ở bệnh viện thăm người thân. Ở cùng phòng, có người phụ nữ trông rất nhanh nhẹn, hoạt bát. Chị luôn miệng hỏi thăm người này, giúp đỡ người kia vài việc lặt vặt. Thêm vài lần nữa vào thăm người thân, tôi vẫn bắt gặp hình ảnh đầy năng lượng đó của chị. Cảm giác căn phòng này mà thiếu chị chắc sẽ trầm lắng lắm.
Trưa, trời nắng gắt như đổ lửa xuống mặt đất. Nhiệt độ lên đến mức cao nhất, nắng già nhất, tưởng chừng như đang ngồi trong lò nung khiến mọi thứ như đang bị hấp chín. Những cơn gió lướt qua không còn cảm giác mát mẻ như lúc sáng sớm, mà mang theo hơi nóng. Khắp nơi, là một màu vàng ruộm như đồ chiên, sức nóng khiến cảnh vật như bị nhòe đi. Bầu trời cao, trong xanh không một gợn mây, cũng vắng cả bóng dáng những chú chim chao lượn. Hàng cây đứng lặng im, ỉu xìu dưới nắng gắt. Những cơn gió mát bỗng trở thành thứ đồ xa xỉ được mong chờ nhất lúc này. Thế nhưng, nó cũng chỉ lướt qua trong thoáng chốc, rồi lại gợi lên gấp mấy lần cái oi bức của trưa hè. Những lúc này, mọi người đều cố gắng tránh nóng bằng nhiều cách khác nhau và mong chờ một cơn mưa đến, xua đi nóng bức. Người ngồi trong nhà, mồi hôi nhễ nhại, chảy xuống cả cổ áo. Chỉ có lũ ve sầu là vẫn ra sức kêu ve… ve… ve… khiến người ta càng thêm nhức đầu.
'Khi con tu hú gọi bầy...'. Tiếng gọi xôn xao ở ngoài cánh đồng, trên lũy tre làng gợi lên khúc nhạc vui tươi bừng lên bức tranh cuộc sống. Tiếng gọi hòa cùng tiếng sáo diều, tiếng ve ngân, tiếng chim chèo bẻo, chim 'bắt cô trói cột' rộn rã ngày hè. Mùa hè - mùa của hương vị làng quê thơm lừng, chín lựng. Màu mỡ của đất đã lặn vào trong trái ngọt mùa màng. Nó đánh thức cả không gian và làm xôn xao hoài niệm. Ở quê, mùa nào thức nấy. Không gian làng quê luôn đánh thức khứu giác và tâm hồn con người bằng những hương vị đặc trưng. Mùa hè, không hiểu sao ta lại cứ thổn thức vấn vương bởi mùi hương mít mật...
Những sớm ban mai, nhà tôi sẽ ngập trong mùi thơm của nước chè tươi loang từ bếp ra tận hiên nhà. Nằm cuộn mình trong chăn tôi cũng biết má vừa đi bẻ chè ở sau vườn, mấy nhánh chè còn ướt đẫm sương đêm. Rửa sạch dưới vòi nước, má sẽ vò từng nắm chè rồi cho vào ấm, bắc lên bếp nấu cho sôi. Từ hồi tôi lẫm chẫm biết đi đến khi lớn lên thành kẻ tha hương, mỗi bận quay về đều nghe mùi nước chè reo trên bếp mỗi sớm mai.
Má nói nhớ cơm cháy quá. Hồi đó mình toàn nấu bằng củi, bằng rơm, có khi còn nấu bằng vỏ trấu, mạt cưa nên cơm ngon lắm! Nhất là cơm cháy cứ vàng ươm và giòn rụm. Chan một ít mỡ hành lên, hoặc đơn giản là phết một chút muối ớt lên dề cơm cháy rồi cuộn lại, cắn một miếng. Cay cay, béo béo thơm thơm mùi củi lửa, mùi rơm rạ… Ôi, thật là cả trời quê hương gói trong dề cơm cháy! Bây giờ, cái gì cũng dựa vào máy móc, vào điện đùng... muốn có cái ấm nước 'hôi khói' cũng không được, muốn ngửi mùi cơm cháy cũng không ra.
1. Hay tin tôi bị tai nạn giao thông, bạn nằng nặc hỏi địa chỉ bệnh viện rồi nhanh chóng có mặt. Sau khi hỗ trợ thăm khám và ăn uống, bạn bắt tôi nằm ngủ dưỡng sức. Còn bạn? Bạn kéo chiếc ghế ngồi cạnh giường bệnh, nhẹ nhàng mở sách ra đọc. Cứ thế, chẳng ai nói với ai lời nào nữa, hai đứa tự 'chìm đắm' trong không gian của riêng mình. Sự im ắng ấy kéo dài đến tận chiều tối, khi người nhà của tôi xuất hiện. Mặc dù bạn nói công việc của bạn có thể làm online, nhưng tôi biết bạn đã dành một ngày phép quý giá cho mình. Và mặc dù tôi nhiều lần mạnh mẽ khẳng định sức khỏe ổn, nhưng quả thật, tôi biết ơn vì sự có mặt của bạn, ở khoảnh khắc tâm hồn có phần yếu đuối. Sau này, mỗi khi nhớ về khoảng thinh lặng dịu dàng ấy, tôi đều rất hạnh phúc.
Trong lúc ngồi chờ gọi số ở dãy ghế bệnh viện, tôi thấy một cụ ông với dáng vẻ chậm chạp. Đi cùng cụ là một phụ nữ tuổi trung niên. Một tay chị xách chiếc túi vải, bên trong thò ra các loại giấy chụp X-quang, siêu âm, sổ khám bệnh, toa thuốc, thẻ bảo hiểm… tay còn lại xách bịch thuốc và không rời khỏi cánh tay của cụ ông bên cạnh.
Không biết tự bao giờ, tạo hóa đã ưu ái dành riêng cho tuổi học trò một màu hoa thật đẹp. Màu hoa thắm đỏ hồn nhiên được gọi bằng cái tên giản dị, tri âm của tiếng lòng thổn thức, cưu mang bao vui buồn kỷ niệm, trở thành biểu tượng của mối tình mười tám dại khờ…
Những mùa gặt tuổi thơ luôn làm tôi nhớ mãi. Đó là những buổi trời nắng chang chang, đang gặt thì cơn mưa ập đến, con đường làng bỗng trở nên lầy lội vì bước chân người. Đó là hương đồng. Đó là vị quê. Đó là vai áo cha mẹ ướt đầm những nhọc nhằn tần tảo. Đó là tiếng cười của tôi, của lũ trẻ quê nghèo. Tất cả đã làm nên mùa gặt ăm ắp những điều thân thương nơi làng quê yêu dấu.
Thằng bé hỏi tôi về quê rồi à mà giọng buồn xo. Đang ngơ ngác chưa kịp hiểu chuyện gì xảy ra, em gái đã trả lời trong nhóm chat nhà trọ: 'Ơ, nãy chị nói mà em không tin à. Sợ tụi em khóc nên bảo chị ấy đi chơi chứ không nói về quê luôn'. Tôi bật cười, hóa ra thằng bé 19 tuổi đã trở thành 'con cá' của cô em gái đáo để. Đã vậy, tôi liền hùa theo. Đứa trẻ thường ngày hay quên trước quên sau với câu cửa miệng 'em đâu biết' lại ấm áp đến thế. Em bảo nhớ cơm chị nấu, mè nheo chưa kịp làm tiệc chia tay, rồi hứa tặng quà nếu chị trở lại.
Một hành trình hơi 'ngược' với suy nghĩ của nhiều người nhưng đó lại là những kỳ nghỉ hè thật tuyệt với những đứa trẻ thôn quê. Tiếng trống bế giảng kết thúc năm học, những đứa trẻ quê lại háo hức lên thành phố, để được ngắm những tòa nhà cao tầng, được vào nhà sách, tham quan bảo tàng, đi siêu thị và thỏa thích vui đùa cùng sóng biển…
Tiếng trống ra chơi vang lên như đánh động lũ ve ẩn mình trong vòm phượng vĩ. Chúng đồng loạt kêu lên râm ran, ra rả. Nắng tháng 5 bỏng rát trên nền gạch không ngăn nổi những bước chân tinh nghịch của đám học trò. Khải rủ các bạn:
Những đứa trẻ sinh ra và lớn lên ở nông thôn, ký ức nghèo khó ngày trước có lẽ chẳng thể nào quên được. Cuộc sống phố thị phồn hoa, ồn ã, đôi khi tôi lại bâng khuâng nhớ mâm cơm ngày trước ở quê nhà, yên bình cùng cha mẹ trước sân, trong những chiều mát rượi.
Tôi gọi miền nắng hạ là miền của chất ngất nhớ thương, của đầy vơi bao nỗi niềm khắc khoải. Một miền nắng ký ức phơi bao nhọc nhằn năm tháng trên tấm lưng trĩu oằn của mẹ cha. Một miền nắng cưu mang bao kỷ niệm tuổi thơ chân đất đầu trần với những trò nghịch dại. Và miền nắng ấy cũng lặng lẽ thơm vào ký ức học trò bằng những hoài niệm vấn vương…
'Nếu có tấm vé khứ hồi này, bạn sẽ được một lần nữa sống lại bối cảnh trong bức ảnh mà bạn muốn' - chủ tiệm ảnh là người đàn ông tôi không đoán được quốc tịch. Ông ta hơi giống với vị thiền sư người Ấn, tác giả của những cuốn sách tâm linh; nửa khác lại giống các vị học thuyết Trung Quốc thời cổ đại mà tôi được học qua. Ở góc khác, tôi còn thấy ông ta có nét như một vị thánh trong bức ảnh bữa tiệc ly mười hai tông đồ của Thiên Chúa giáo.
Canh đêm ru êm con nước đang ròng lúc gần sáng. Ngoài mái hiên lợp lá phủ một màu năm tháng thoi đưa, mưa ào ào một lời chào lâu ngày mới gặp lại. Đêm nay, má lại không ngủ được. Bên nguồn sáng mượn nhờ từ ngọn đèn băng sông, má ngồi tỉ mẩn khâu lại từng cái áo bung chỉ cho thằng Ba, để mai nó lại ra thăm đồng.
Ai yêu mùa hạ mà không yêu những con sông quê đang dùng dằng chảy bồi đắp phù sa cho hoa màu, yêu những dòng nước tinh khiết mát lạnh, những bãi bồi phì nhiêu, những sản vật dồi dào của sông. Những miền sông yêu dấu cứ thế chảy qua cuộc đời mỗi người, để lại những khoảng êm đềm lấp lánh giữa mùa hạ xôn xao…
Chị không được sinh ra nơi thành phố, càng không phải là con một gia đình giàu có. Chị vốn sinh ra trong một nhà nghèo ở vùng nông thôn cũng nghèo. Nhà chỉ có ba mẹ con rau cháo nuôi nhau, cha mất sớm nên mẹ một mình gồng gánh nuôi hai chị em khôn lớn. Bà thương con nên hầu như chẳng bắt hai con phải động tay vào bất cứ việc gì, chỉ mong hai con học hành thật giỏi sau này không khổ như mình.
Mùa trâm rộ nhất là giữa tháng 4 âm lịch đến Tết Đoan ngọ, ăn miệt mài chả hết. Nhà tôi hồi đó có một cây trâm như vậy. Thân nó thẳng đuột như cột nhà, tán lá thì xòe xuống rất thấp. Trái càng nhiều thì cành lá càng oằn xuống. Nhưng dù thấp cỡ nào thì cô bé tuổi 15 có dáng thấp bé như tôi cũng khó lòng hái được nhiều.
Khi cơn mưa đầu mùa trút xuống tầm tã, không khí ở Ban Mê chuyển sang mát mẻ, dễ chịu. Thời tiết như thiếu nữ vậy, tính khí thay đổi thất thường, mới hôm qua còn đỏng đảnh, sướt mướt, nay trở nên đằm thắm, dịu dàng.
Cuộc đời lạ lắm, nhiều khi ta nhớ một người dưng chưa từng gặp, chưa từng quen, chưa một lần trò chuyện. Giống như tôi hay nhớ về một vài người phụ nữ thú vị dù chỉ được nhìn thấy họ trên mạng xã hội mà thôi. Có thể họ và tôi có sự tương đồng trong cách nghĩ nhưng họ quyết liệt hơn tôi và cũng bình thản hơn tôi. Cũng có thể tôi thích ngắm nhìn sự dấn thân của họ trên con đường mình chọn. Họ là người truyền cho tôi cảm hứng tích cực về cuộc sống. Nhưng rất nhiều người trong số họ mãi mãi là một 'mật mã' mà tôi và rất nhiều người không thể nào lý giải. Trong số đó có bạn Thúy, một người phụ nữ từng tự ti bởi ngoại hình do những chuẩn mực về cái đẹp tồn tại trong xã hội. Bạn không có khuôn mặt sắc sảo. Không có số đo ba vòng chuẩn. Cũng không có nước da trắng trẻo, mịn màng. Thế nhưng, bạn tìm thấy sức hút ở trong chính cơ thể mình. Bạn nhận ra cơ thể của mỗi người là điều thiêng liêng, xứng đáng được ca tụng thay vì đem đi so sánh hay sửa đổi để vừa lòng người khác.
Chưa hết mùa xuân đã nghe báo, đài đưa tin chuẩn bị nắng nóng gay gắt trên diện rộng. Lại sắp sửa có những kiểu trốn nắng khôi hài và cay đắng. Mình cũng đang ở trong vùng miền Trung nắng rát mặt chứ có mát mẻ hơn gì, thế mà coi cảnh người ta trốn nắng cũng bật cười. Phải chăng mình đỡ hơn những người kia vì nhà ở nông thôn, vườn rộng nên có mấy bóng cây để núp.
Lần ấy, lên xóm Sưng vẫn không có sóng điện thoại. Nghe kể, có người đã trèo lên tận ngọn cây cao nhất để 'hứng sóng' nhưng cũng chỉ thấy có một, hai vạch mờ. Bà tôi kể ngày xưa nơi đây là 'thiên đường' của cả huyện, bởi quanh năm mây phủ trên núi Biều, nơi có những cây chè shan tuyết xanh mướt, hái búp về đem pha với nước suối Sưng thì thấy vị đậm đà khiến ai đi đâu xa vẫn nhớ về…
Ở mỗi vùng miền, quê hương, theo dòng thời gian, cùng với sự phát triển mang tính quy luật của thời đại, đã có những âm thanh vốn một thời rất đỗi quen thuộc cũng dần mai một trong cuộc sống cũng như trong ký ức của các thế hệ người Việt Nam. Nếu không được lưu giữ thì thế hệ mai sau sẽ không có cơ hội được nghe những âm thanh riêng có của quê hương, đất nước những năm tháng của thế kỷ trước...
'Tôi ám ảnh với việc tạo ra nhiều tác phẩm nhỏ bé. Có lẽ, tôi đang tìm cách bù đắp cho sự xấu hổ của mình khi gặp khó khăn trong học tập, mọi người luôn khiến tôi cảm thấy mình nhỏ bé nên tôi muốn cho họ thấy sự 'nhỏ bé' quan trọng như thế nào'.
Rời khỏi làng quê đã bao năm dài đằng đẵng, thế nhưng hình ảnh về một ngôi làng thân thương, ở đó có lũy tre rợp bóng mát trưa hè, những ngôi nhà mái tranh lúp xúp ẩn hiện bên các vườn cây trái sum xuê vẫn luôn in đậm trong tâm trí tôi.
Sáng sớm ngang qua con đường quen thuộc, ngước lên tán bàng chỉ còn những cành khô xám ngắt, lại thấy lòng mình thắc thỏm những suy nghĩ không đâu.
Thị trấn sa mạc Jaisalmer từng là trung tâm thương mại thời trung cổ và là tiểu bang riêng ở bang Rajasthan phía tây Ấn Độ. Nơi đây còn được gọi là 'thành phố vàng' với dãy kiến trúc bằng đá sa thạch màu vàng, nơi nhiệt độ có thể lên 49oC vào cao điểm mùa hè.