Thăng trầm nghề mành cọ

Trước đây, khi đi dọc tuyến đường thuộc địa phận xã Tiêu Sơn đâu đâu cũng thấy bóng dáng của những chiếc chiếu mành cọ, người làm tại xưởng, khách đến thu mua nhộn nhịp, tấp nập, không khí đó giờ chỉ còn trong ký ức của những người làm nghề.

Có một thực tế đáng lo ngại hiện nay là số hộ gắn bó với nghề truyền thống này của địa phương không còn nhiều. Hệ thống nhà xưởng, máy móc của nhiều gia đình đã phải… “đắp chiếu”, chỉ còn vài hộ vẫn “túc tắc” sản xuất nhằm cố gắng giữ nghề truyền thống và sản xuất đan xen cùng một số sản phẩm khác.

Vợ chồng ông Vinh trải lòng về nghề truyền thống.

Là con của tổ nghề làm chiếu mành cọ ở Đoan Hùng, hơn 40 năm nối nghiệp cha, dẫn chúng tôi đi thăm xưởng sản xuất, ông Nguyễn Văn Vinh - chủ cơ sơ sản xuất mành cọ Vinh Lợi đã đệm lời trước khi vào xưởng: Xưởng bỏ không lâu rồi, không làm nên sơ sài và bụi bặm lắm. Bước vào xưởng là những mảng mạng nhện giăng đầy khắp nơi, những chiếc chiếu chất chồng lên nhau vì chưa tiêu thụ hết, chiếc khung dệt để lâu ngày phủ bụi lem nhem.

Nhiều lúc vợ chồng ông Vinh lại ra xưởng bật máy ngồi dệt cho đỡ nhớ nghề.

Chốc chốc lại thở dài, ông Vinh nói: “Lớp trẻ bây giờ không mặn mà với nghề này vì không kinh tế, thế hệ chúng tôi không khỏi trạnh lòng khi bao tâm huyết với nghề vẫn muốn gắn bó, gây dựng nhưng trước tác động của cơ chế thị trường đành lực bất tòng tâm”.

Nhớ lại một thời “hoàng kim” của nghề ông Vinh kể: “Giai đoạn phát triển nhất của nghề làm mành cọ là từ những năm 2000 - 2015, hơn 20 nhân công làm không kịp lượng hàng để bán, ngoài tiêu thụ trong nước thì phần lớn xuất khẩu thị trường Liên Xô (cũ) là chính. Sau này, khi hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô sụp đổ, mành cọ Đoan Hùng mất thị trường tiêu thụ quan trọng nhất. Lúc này những gia đình làm chiếu tập trung sản xuất phục vụ cho người tiêu dùng trong nước, nhưng thời điểm đó vẫn rất phát triển, trung bình khoảng 5.000 - 6.000 tấm/năm”.

Nói về sự “ảm đảm” của nghề trong thời gian qua, các hộ dân làm nghề cho biết, do những năm gần đây nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm nên nhiều người sản xuất mành cọ không còn mặn mà với nghề. Những vườn cọ xanh ngát trên đồi và cây cọ phủ quanh vườn nhà đã đốn hạ gần hết để thay thế bằng các loại cây khác có hiệu quả kinh tế cao hơn, dẫn tới giảm nguồn cung cấp cành cọ cho các cơ sở sản xuất khiến họ phải nhập nguyên liệu từ các tỉnh lân cận như: Thái Nguyên, Bắc Kạn...

Bên cạnh đó, sự “lên ngôi” của mành trúc, chiếu tre, các sản phẩm chiếu nhựa mẫu mã đa dạng đã làm thay đổi thị hiếu của người tiêu dùng, mành cọ không còn được nhiều người ưa chuộng nên mức độ tiêu thụ giảm, sản phẩm tồn nhiều, vì thế “số phận” của nghề chiếu mành cọ Đoan Hùng ngày càng mong manh.

Khi nghề truyền thống không còn phát triển, không đủ sức để tạo ra thu nhập hầu hết các gia đình làm nghề đều phải thu hẹp xưởng sản xuất, số lượng cũng giảm dần, nhiều hộ dân đã bỏ hẳn chuyển sang công việc khác, số ít vẫn loay hoay tìm hướng đi vì còn nặng lòng với nghề.

Xưởng sản xuất của gia đình anh Kế giờ chỉ có hai vợ chồng.

Gắn bó với nghề mành cọ 30 năm, xưởng sản xuất của gia đình anh Phạm Kim Kế đến nay vẫn hoạt động cầm chừng, nhân công lao động không có ai khác ngoài hai vợ chồng. Chị vợ hàng ngày vẫn cần mẫn bên khung dệt, anh Kế những lúc rảnh lại lên mạng vừa tìm hiểu thêm những sản phẩm tương tự trên thị trường để đa dạng hóa các sản phẩm, vừa kết nối thêm địa bàn tiêu thụ với hy vọng xưởng không phải đóng cửa.

Anh Kế cho biết: “Khi chiếu mành cọ bị chững lại, tôi đã tìm hiểu và sản xuất thêm rèm, mành che nắng, thị trường tiêu thụ chủ yếu là miền Nam, dù thu nhập không cao chỉ ở mức vừa đủ chi tiêu cuộc sống hàng ngày, có tuổi rồi nên cũng không muốn thay đổi nữa”.

Ngoài sản xuất chiếu, hiện nay xưởng của anh Kế sản xuất thêm rèm, mành che nắng.

Yêu nghề, trân trọng và nặng lòng với nghề truyền thống đã gắn bó gần nửa đời người là điều dễ hiểu với người dân nơi đây nhưng việc giữ nghề hay tìm hướng đi khác thì điều đó còn phục thuộc vào nhiều yếu tố từ chính người sản xuất và cả cơ chế thị trường.

Những chiếc chiếu chờ “được” tiêu thụ.

Rời Tiêu Sơn khi cái nắng hanh hao của trời thu thật nhẹ nhàng, bình yên, tôi nhớ lời ông Vinh nói: “Nguyên liệu vẫn còn một ít, thi thoảng tôi và vợ lại ra xưởng bật máy ngồi dệt cho đỡ nhớ nghề, chưa biết số phận của nghề mành cọ rồi sẽ đi về đâu...”. Bao thăng trầm của nghề giờ đây đều là những tiếng thở dài...

Thu Hương