Xứ sở tình người

Đình làng Đức Thắng nay thuộc phường Phan Thiết. Ảnh: Đình Hòa

Người Quảng Nam - Đà Nẵng đến Lâm Đồng lập nghiệp từ nhiều nguồn: di cư tự nguyện, di dân có tổ chức, hoặc được chính quyền phân công bổ nhiệm… Những cư dân ban đầu theo đường biển đến định cư những nơi có cửa sông chảy ra biển. Về sau các chuyến di dân đường bộ đến các huyện trung du, miền núi. Với thời gian, người Quảng Nam - Đà Nẵng đến Lâm Đồng đã để lại những dấu ấn lịch sử văn hóa hết sức tự hào được Nhân dân ghi nhớ. Chuyện kể, số người đầu tiên vào định cư ở Phan Thiết, có 2 anh em gốc Điện Bàn, anh tên Trần Mưu, lập nên Vạn Nam Nghĩa (ở phường Đức Nghĩa); em tên Trần Chất, có công hoạch định cho 2 phường Đức Nghĩa và Đức Thắng(1)… Trần Chất được Nhân dân yêu kính, lập đền miếu thờ phụng khi ông mất. Lý do: “Năm 1816, Tả quân Lê Văn Duyệt kinh lý ngang qua Phan Thiết, ông Trần Chất cùng Nhân dân ra chặn đầu ngựa dâng sớ xin giải quyết tranh chấp và xây cầu, lập chợ. Lê Văn Duyệt thấy vô cớ bị dừng xe, nên giận dữ khép tội phạm thượng, cho lính chém đầu ông Trần Chất tại chỗ. Khi về kinh đô, đọc lại tờ sớ mới thấy Nhân dân vô tội, Lê Văn Duyệt xin vua phong cho ông Trần Chất là Tiền hiền làng Đức Thắng”(2). Năm 1933, người Quảng xây dựng “Quảng Nam đồng châu hội” đến nay vẫn còn ở Đức Nghĩa - Phan Thiết, để người Quảng hằng năm tụ hội gặp nhau tưởng nhớ ông bà đã từng về đây lập nghiệp. Ở Hàm Tân, người Quảng Nam đến sinh sống khá sớm, khai hoang lập làng Tam Tân. Nơi đây có huyền thoại vợ chồng đạo sĩ Thầy Thím, người Quảng Nam, bị nhà vua xét oan, nên phiêu bạt vào đây cư trú, có phép lạ, có công cứu giúp dân làng. Khi vợ chồng Thầy Thím qua đời, tỏ lòng ơn nghĩa, họ xây đền thờ. Ngày nay là Dinh Thầy Thím, một địa danh tâm linh thu hút khách thập phương; được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia(3). Những người Quảng đặt chân đầu tiên lên đất Lâm Đồng (cũ) từ năm 1922 khi Sở Trà Cầu Đất được thành lập, Pháp mộ nông phu đến làm việc trên các nông trường chè và đường ray xe lửa Phan Rang - Đà Lạt. Đến năm 1927, 11 vị tiền hiền, trong đó có ông Nguyễn Đình Sung, người Điện Bàn, đứng ra xin thành lập làng Trường Xuân, nay là một thôn của xã Xuân Trường, tập trung gần 80% người Quảng Nam sinh sống(4). Hiện nay, tại đình làng Cầu Đất, Nhân dân thờ vị “Thần hoàng làng” là ông Nguyễn Đình Sung.

Người Quảng đến Đắk Nông (cũ) đông nhất từ năm 1976, hưởng ứng chủ trương di dân của Chính phủ, Nhân dân 18 xã, phường thuộc huyện Tam Kỳ tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng đã tình nguyện rời quê hương vào Tây Nguyên xây dựng kinh tế mới, nơi có tên Đắk Mâm trực thuộc huyện Đắk Mil, tỉnh Đắk Lắk (cũ). Đến năm 1978, xã mới được thành lập lấy tên Nam Đà (chữ Nam trong từ Quảng Nam, chữ Đà trong từ Đà Nẵng để nhớ quê hương). Lúc đầu họ gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn, từ lương thực, thuốc men đến sự khắc nghiệt của khí hậu rừng thiêng nước độc. Nhưng từng bước họ vượt qua, đến nay, với bản tính cầu thị, những người con xứ Quảng đã gieo lên mảnh đất đại ngàn những mùa vàng lúa, ngô, cây trái, trồng cây công nghiệp để tăng thu nhập, cuộc sống ấm no. Có những nông dân thuộc hạng tỷ phú(5).

Trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, xuất hiện những người con Quảng Nam - Đà Nẵng ưu tú, hi sinh máu xương để làm nên những chiến công. Sử địa phương ghi, ở Tánh Linh có ông Lê Văn Triều, giỏi võ, tài bắn súng, thông minh, có công lớn trong đấu tranh, được bầu làm tỉnh ủy viên. Năm 1954, tổ chức tập kết, Lê Văn Triều ở lại. Từ năm 1957, Lê Văn Triều làm Thường vụ Tỉnh uỷ, Bí thư Ban Cán sự Miền Tây phụ trách xây dựng củng cố căn cứ miền núi và mở phong trào lên Nam Tây Nguyên(6). Ở thành phố ngàn hoa Đà Lạt có con đường mang tên Trần Lê, người con đất Quảng di cư vào Lâm Đồng sau 1954, một trong những chiến sĩ cách mạng kiên cường, giữ nhiều trọng trách trong kháng chiến chống Mỹ, làm Bí thư Tỉnh ủy Lâm Đồng sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng. Ở Đà Lạt, chỉ một thôn nhỏ thôi đã gần 100 liệt sĩ, trong đó hơn 2/3 là người Quảng, đã làm nên danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân của xã Xuân Trường(7).

Người Quảng vào Lâm Đồng, họ mang theo tập tục, văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống bản địa. Về ẩm thực, có những món ăn quê nhà như: bánh tráng cuốn, mít non trộn, bánh ít lá gai, bánh tổ, bánh đúc, bánh bèo, cá kho nghệ... Đặc biệt là mì Quảng, họ mở quán kinh doanh khắp các địa phương từ Phan Thiết đến Đà Lạt, Gia Nghĩa… nhiều quán đã thành thương hiệu. Về văn hóa, văn nghệ diễn xướng, họ đem theo thể loại hô Bài Chòi quen thuộc. Như ở Nam Đà, từ vài năm nay, UBND xã thường xuyên tổ chức Hội Hô hát Bài Chòi vào các dịp lễ, tết, là một sinh hoạt văn hóa đem lại niềm vui cho Nhân dân.

Từ sau năm 1975 đến nay, trong quá trình đóng góp xây dựng và bảo vệ quê hương, những người con Đà Nẵng trên đất Lâm Đồng đã từng giữ cương vị chủ chốt như Chủ tịch UBND tỉnh đến Bí thư Tỉnh ủy… Vì giới hạn trang báo, không thể nói hết bao nỗi niềm buồn vui, hạnh phúc, tự hào, đặc biệt những nét đẹp tình người, tình đời, những đóng góp về kinh tế, văn hóa, chính trị, y tế, giáo dục, nghệ thuật… của những người con Đà Nẵng tài hoa thời gian qua và hiện nay trên quê hương Lâm Đồng.

1, 2, 3. Tìm về mấy nhịp cầu Quan;

4, 7. Người Quảng trên cao nguyên Lâm Đồng - Bài 1: Đất lành chim đậu - Báo Đà Nẵng, Đặng Nam Đông ngày 9/7/2013;

5. Transcript từ video Có một Quảng Nam trong lòng Đắk Nông,

Podcast Đắk Nông của Đài PTTH Đắk Nông (cũ);

6. “Tánh Linh - Truyền thống đấu tranh cách mạng 1945 - 1975”.

Đình làng Đức Thắng nay thuộc phường Phan Thiết. Ảnh: Đình Hòa