Xuất khẩu gạo: Từ giữ thị trường đến tìm phân khúc mới

Chịu sức ép cả về lượng và giá trị

Thông tin từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn gạo, đạt 3,11 tỷ USD, giảm lần lượt 6,1% về lượng và 10,9% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 484,8 USD/tấn, giảm 5,1% so với cùng kỳ.

9 tháng năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 6,4 triệu tấn gạo, đạt 3,11 tỷ USD. Ảnh: Thành Đạt

Philippines tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 40,9% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam. Trung Quốc đứng thứ hai với 17,4%, tiếp đến là Ghana với 12,7%. Tuy nhiên, thị trường lớn nhất cũng đang cho thấy những tín hiệu không còn thuận lợi như trước. Trong 9 tháng, giá trị xuất khẩu gạo sang Philippines giảm 16,8%, tại Ghana giảm 1,1% so với cùng kỳ năm 2025.

Với tỷ trọng hơn 40% trong cơ cấu xuất khẩu, Philippines vẫn có vai trò quyết định đối với kết quả chung của gạo Việt Nam. Trong năm 2026, nhu cầu nhập khẩu gạo của Philippines nhiều lần có sự điều chỉnh. Sau giai đoạn dự kiến giảm lượng nhập khẩu, thị trường này có dấu hiệu phục hồi và tiếp tục nhập khẩu để tăng dự trữ. Tuy nhiên, việc Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra sơ bộ biện pháp tự vệ đối với gạo nhập khẩu đang tạo thêm một yếu tố cần theo dõi đối với các nước cung ứng, trong đó có Việt Nam.

Trong khi đó, giá xuất khẩu cũng đang chịu tác động từ tương quan cung - cầu trên thị trường quốc tế. Theo cập nhật giá gạo ngày 14-10 của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), gạo trắng 5% tấm của Việt Nam được chào bán ở mức 420-424 USD/tấn; gạo Jasmine ở mức 515-519 USD/tấn; gạo thơm 5% tấm dao động 440-445 USD/tấn.

So với Việt Nam, giá gạo trắng 5% tấm của Thái Lan hiện ở mức 455-459 USD/tấn, trong khi Pakistan được chào bán khoảng 409-413 USD/tấn. Tại Ấn Độ, gạo trắng 5% tấm dao động 382-386 USD/tấn; gạo đồ 5% tấm ở mức 381-385 USD/tấn.

Đáng chú ý, trên thị trường thế giới, nguồn cung dồi dào tiếp tục tạo áp lực lên mặt bằng giá. Ấn Độ đã xuất khẩu khoảng 12,27 triệu tấn gạo trong nửa đầu năm 2026, tăng 5% so với cùng kỳ. Nguồn cung lớn từ Ấn Độ gây sức ép đáng kể lên giá gạo thế giới, đặc biệt tại các thị trường châu Á và châu Phi.

Trong cuộc cạnh tranh này, gạo Việt Nam không chỉ phải cạnh tranh với Ấn Độ mà còn chịu sức ép từ Thái Lan, Pakistan và một số nguồn cung khác. Khi giá trở thành yếu tố cạnh tranh rõ nét hơn, lợi thế về sản lượng không còn đủ để bảo đảm tăng trưởng xuất khẩu.

Chuyển lợi thế từ giá cả sang chất lượng và thương hiệu

Nhiều chuyên gia nhận định, tình hình xuất khẩu gạo 9 tháng qua cho thấy, dư địa thị trường xuất khẩu vẫn còn, nhưng không phân bổ đồng đều. Cơ hội nằm ở những thị trường có nhu cầu khác nhau và đòi hỏi doanh nghiệp phải linh hoạt hơn về chủng loại, chất lượng, quy cách đóng gói cũng như tiêu chuẩn sản phẩm.

Thu hoạch lúa phát thải thấp tại tỉnh Đồng Tháp. Ảnh: Thành Đạt

Bên cạnh việc mở rộng thị trường, gạo Việt Nam đang từng bước tiếp cận những phân khúc có yêu cầu cao hơn về chất lượng. Trong tháng 8-2026, Gạo ST25 đã có mặt trên hệ thống bán lẻ tại Đức, trong khi một số lô “Gạo Việt xanh, phát thải thấp” đã được xuất khẩu sang Nhật Bản, là xem thị trường rất khó tính.

Đây là hướng đi có ý nghĩa trong bối cảnh giá gạo thông thường chịu sức ép từ nguồn cung toàn cầu. Nhưng để đi xa hơn, doanh nghiệp phải đáp ứng đồng thời nhiều yêu cầu từ giống, vùng trồng, quy trình canh tác đến an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và chất lượng ổn định.

Đặc biệt, việc triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang tạo ra một hướng sản xuất gắn với chất lượng và tiêu chí môi trường.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, ngành gạo cần đồng thời mở rộng thị trường và nâng giá trị thương hiệu. Chủ tịch VFA Đỗ Hà Nam cho rằng: Để thúc đẩy xuất khẩu, cần chủ động tháo gỡ các rào cản tại những thị trường trọng điểm, nhất là Philippines; đồng thời mở rộng sang các thị trường tiềm năng như châu Phi, qua đó phân tán rủi ro và giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Tuy nhiên, mở rộng thị trường sẽ khó tạo chuyển biến về giá trị nếu sản phẩm vẫn chủ yếu cạnh tranh bằng giá. Vì vậy, phát triển thương hiệu gạo quốc gia trên nền tảng các giống chất lượng cao như ST25, Jasmine và các dòng gạo thơm cần được xem là giải pháp quan trọng để nâng giá trị xuất khẩu, từng bước chuyển lợi thế của gạo Việt từ giá cả sang chất lượng và thương hiệu.

“Ngành nông nghiệp và các địa phương tiếp tục hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định. Việc nâng khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng từ vùng nguyên liệu cũng là điều kiện để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường nhập khẩu”, Chủ tịch VFA Đỗ Hà Nam kiến nghị.