Đánh thức tiềm năng văn hóa vì mục tiêu tăng trưởng hai con số: Di sản Hội An nuôi người, giữ nghề

Hoạt động truyền dạy bài chòi cho học sinh góp phần nuôi dưỡng lực lượng tiếp nối di sản. Trong ảnh: Các bạn trẻ tham gia Liên hoan CLB dân ca bài chòi tại Tuần lễ Sáng tạo Hội An 2026

Cơ hội mới từ những chuyển động chính sách

Tháng 11.2025, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo Quyết định số 2486/ QĐ-TTg. Tháng 8.2026, Bộ VHTTDL công bố lấy ý kiến dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, hướng tới môi trường thuận lợi cho sáng tạo, sản xuất, phân phối và khai thác sản phẩm văn hóa. Dù dự thảo còn trong quá trình xây dựng, định hướng này cho thấy sự chuyển dịch từ bảo tồn, giới thiệu di sản sang tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tham gia đời sống kinh tế.

Vừa qua, tại Hội nghị Xúc tiến phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Đà Nẵng, thành phố xác định sáu lĩnh vực trọng điểm, trong đó có nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa và thủ công mỹ nghệ; nhấn mạnh yêu cầu chuyển nguồn lực văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng. Với Hội An, bài toán đặt ra là phát triển sản phẩm có khả năng duy trì lâu dài, kết nối công chúng và tạo việc làm, thay vì chỉ tổ chức thêm các chương trình biểu diễn.

Hội bài chòi phố cổ là ví dụ rõ nét. Từ hoạt động gắn với chương trình “Đêm phố cổ” năm 1998, hội bài chòi dần tổ chức thường xuyên, trở thành điểm hẹn quen thuộc bên sông Hoài. Tiếng phách, câu thai ứng tác, lối dẫn trò linh hoạt của anh hiệu, chị hiệu cùng sự tham gia trực tiếp của khán giả tạo nên sức hấp dẫn. Qua thời gian, bài chòi đã trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch mang dấu ấn Hội An.

Tuy nhiên, trải nghiệm bài chòi hiện thuộc nhóm hoạt động văn hóa - nghệ thuật của đề án “Phố đêm”, được giới thiệu cho người mua vé tham quan phố cổ. Sự phổ biến ấy chưa đồng nghĩa với mô hình biểu diễn có doanh thu độc lập, tự chủ toàn bộ chi phí. Thành quả trước hết nằm ở thương hiệu văn hóa, việc duy trì không gian diễn xướng và khả năng thu hút công chúng.

Muốn giữ nghệ thuật phải giữ người làm nghề

Để bài chòi tiếp tục có sức sống, Hội An cần duy trì không gian thực hành và đội ngũ nghệ nhân, diễn viên am hiểu lối diễn xướng. Khả năng ứng tác, giữ nhịp cuộc chơi, giao tiếp với khán giả phải được rèn luyện lâu dài; đó cũng là điều tiết mục dàn dựng sẵn khó thay thế.

Bên cạnh các dự án truyền dạy nghệ thuật có nguy cơ thất truyền, đào tạo nhạc công sử dụng nhạc cụ truyền thống gắn với hát bội, dân ca và bài chòi, Hội An chú trọng xây dựng lực lượng kế cận từ trường học. Từ năm 2004, địa phương phối hợp với ngành giáo dục đưa bài chòi và hát dân ca vào học đường. Hoạt động duy trì qua nhiều năm giúp học sinh làm quen với câu thai, lối hô hát, nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật truyền thống và chuẩn bị người tiếp nối.

Chính sách hỗ trợ bảo tồn bài chòi giai đoạn 2026-2030 của Đà Nẵng, theo Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND ngày 29.6.2026 cùng kế hoạch triển khai, tạo điều kiện cho câu lạc bộ, trang thiết bị, sưu tầm và quảng bá. Mức hỗ trợ trang thiết bị 60 triệu đồng cho mỗi câu lạc bộ đủ điều kiện là nguồn lực cần thiết. Song, thiết bị không bảo đảm thu nhập thường xuyên. Muốn nghệ nhân, diễn viên, nhạc công gắn bó, vẫn cần hợp đồng biểu diễn, kinh phí truyền dạy và đãi ngộ phù hợp.

Mỗi loại hình đòi hỏi cách tiếp cận riêng. Hát bội cần thời gian luyện vai, học tích truyện, rèn giọng và động tác ước lệ, khó duy trì chỉ qua vài trích đoạn phục vụ khách. Bả trạo gắn với tín ngưỡng cầu ngư của cư dân biển; đưa vào không gian du lịch phải tôn trọng bối cảnh nghi lễ và cộng đồng thực hành. Công nghiệp văn hóa không có nghĩa áp dụng một cách thương mại hóa cho mọi di sản.

Từ sản phẩm đã có đến thị trường bền vững

Hội bài chòi định kỳ và hoạt động truyền dạy trong trường học cho thấy Hội An đã có sản phẩm được nhận diện và môi trường nuôi dưỡng thế hệ kế cận. Nhưng từ đó đến hệ sinh thái nghệ thuật biểu diễn vận hành bền vững vẫn còn khoảng cách.

Trên nền tảng sẵn có, địa phương có thể duy trì không gian diễn xướng cộng đồng, đồng thời thử nghiệm sản phẩm chuyên đề với cơ chế thù lao và đánh giá hiệu quả riêng. Bên cạnh hội bài chòi phố cổ, chương trình trải nghiệm nhóm nhỏ có thể giới thiệu lối hô thai, nhạc cụ và câu chuyện người giữ nghề. Với hát bội, suất diễn có thuyết minh, minh họa hóa trang, tích truyện giúp công chúng mới dễ tiếp cận. Đề xuất này cần khảo sát nhu cầu, thử giá vé, đánh giá chất lượng trước khi nhân rộng, không nên coi là mô hình đã hình thành.

Vai trò các bên cũng phải rõ ràng. Nghệ nhân và cộng đồng tham gia quyết định nội dung, giới hạn khai thác; đơn vị sản xuất chịu trách nhiệm kịch bản, chất lượng; doanh nghiệp du lịch, cơ sở giáo dục và nền tảng phân phối kết nối công chúng. Cơ quan quản lý tạo môi trường hoạt động, bảo đảm nguyên tắc bảo vệ di sản.

Tuần lễ Sáng tạo Hội An 2026 diễn ra cuối tháng 8 mở không gian gặp gỡ giữa nghệ nhân, người trẻ, cộng đồng sáng tạo và doanh nghiệp. Tại sự kiện, Giám đốc Sở VHTTDL Đà Nẵng Trương Thị Hồng Hạnh nhấn mạnh tinh thần biến di sản thành nguồn cảm hứng sáng tạo, nguồn lực phát triển và nền tảng của cộng đồng văn hóa năng động, bền vững. Thành phố hướng tới xây dựng tuần lễ thành sản phẩm văn hóa - du lịch có dấu ấn riêng.

Trong tham luận tại Hội nghị tổng kết quy hoạch bảo tồn Đô thị cổ Hội An giai đoạn 2012 2025, tháng 10.2025, PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, đề cập việc phát huy vốn văn hóa và sức sáng tạo của Hội An trong không gian phát triển mới sau sáp nhập Đà Nẵng và Quảng Nam. Từ gợi mở này, cần kết nối nghệ thuật dân gian với trường học, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp lữ hành và đơn vị sản xuất sáng tạo, trên cơ sở có người thực hiện, nguồn lực và lộ trình rõ ràng.

Cơ hội từ chính sách đã mở ra, nhưng hiệu quả phụ thuộc cách tổ chức thực hiện. Hội An đã đưa bài chòi thành dấu ấn phố cổ, đưa lời hát truyền thống vào trường học. Bước tiếp theo là cần giúp các mô hình vận hành tốt hơn, thu hút người trẻ và bảo đảm nghệ nhân được hưởng thành quả xứng đáng. Khi di sản sống trong cộng đồng, tạo ra sản phẩm chất lượng và công việc ổn định, nghệ thuật dân gian mới có thể tham gia công nghiệp văn hóa bằng chính sức sống của mình.