Trong lịch sử văn minh nhân loại, mọi đỉnh cao công nghệ làm thay đổi thế giới đều không phải là những phát kiến ngẫu nhiên, mà là quả ngọt kết tụ từ mạch ngầm khoa học cơ bản. Từ sức mạnh hạt nhân cho đến cấu trúc ADN hay vật lý lượng tử, tiền đề của trí tuệ nhân tạo và công nghệ bán dẫn ngày nay, tất cả đều khởi nguồn từ khát vọng thuần túy là khám phá bản chất và quy luật vận động của tự nhiên. Chính vì vậy, thông điệp mang tầm chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi nhấn mạnh 'đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc' đã một lần nữa rung lên hồi chuông thức tỉnh về năng lực tự chủ và chiều sâu nội lực của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Trong nhiều năm qua, khi nói đến động lực tăng trưởng của đất nước, các khái niệm như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, đổi mới sáng tạo hay kinh tế số thường được nhắc đến nhiều hơn cả. Tuy nhiên, phía sau những thành tựu công nghệ hiện đại đó là một nền tảng ít được nhìn thấy nhưng có ý nghĩa quyết định: khoa học cơ bản.
Một thực tế đáng suy nghĩ đang diễn ra trong đời sống xã hội hiện nay: Ngày càng ít người trẻ giỏi thật sự muốn bước vào con đường nghiên cứu khoa học cơ bản. Trong khi đất nước đặt nhiều kỳ vọng vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao để tạo động lực phát triển mới, thì không ít học sinh xuất sắc lại lựa chọn những công việc có thể kiếm tiền nhanh, nổi tiếng nhanh hoặc mang lại thành công tức thời.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn, trước hết cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế đầu tư và quản trị khoa học theo hướng trao quyền tự chủ cao hơn cho các cơ sở nghiên cứu và nhà khoa học. Cùng với đó, cần xây dựng chiến lược quốc gia dài hạn về phát triển khoa học cơ bản, tập trung vào các lĩnh vực nền tảng có ý nghĩa chiến lược.
Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có buổi làm việc với Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số Quốc gia. Tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã có những chỉ đạo mang tầm chiến lược về khoa học cơ bản, nhấn mạnh vai trò của khoa học cơ bản như một 'năng lực chiến lược quốc gia'. Bài phát biểu của Tổng Bí thư cũng nhấn mạnh vào khoa học cơ bản, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như những động lực chính để đưa đất nước bước vào 'kỷ nguyên mới'. Trước bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, PV Báo CAND đã có cuộc trao đổi với GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST).
Khoa học cơ bản một lần nữa được định vị chính xác vai trò, vị trí, tầm quan trọng khi mới đây, tại buổi làm việc với Thường trực Ban chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ và chiều sâu phát triển của đất nước.
Tư tưởng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nâng tầm Khoa học Xã hội và Nhân văn (KHXH&NV), đặt KHXH&NV trong mối quan hệ chiến lược ngang tầm với khoa học tự nhiên và công nghệ. Điều đó cũng cho thấy Đảng, Nhà nước đang dành sự quan tâm đặc biệt tới KHXH&NV
Cơ chế hiện nay vẫn còn nặng về quản lý đầu vào, dự toán chi tiết theo từng năm, nhiều thủ tục hành chính và tâm lý e ngại rủi ro. Điều này khiến không ít nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho hồ sơ, thủ tục...
Việc nghiên cứu, đầu tư cho khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.
Nước ta đang hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.
Trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, khoa học xã hội và nhân văn không chỉ giữ vai trò nghiên cứu học thuật mà còn góp phần định hướng tư tưởng, xây dựng hệ giá trị và củng cố sức mạnh nội sinh quốc gia.
Sáng 25.5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về khoa học cơ bản cho thấy những yêu cầu mới về nhận thức, thể chế và phương thức vận hành để phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Từ định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, chuyên gia cho rằng khoa học cơ bản là nền tảng tri thức KH-CN, quyết định năng lực tự chủ chiến lược quốc gia.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về nghiên cứu khoa học cơ bản đang tạo nhiều kỳ vọng trong giới khoa học về một bước chuyển trong tư duy phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam.
Ngày nay, khoa học xã hội và nhân văn ngày càng khẳng định vai trò chiến lược đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Nếu khoa học và công nghệ tạo ra năng lực sản xuất và đổi mới, thì khoa học xã hội và nhân văn chính là nền tảng hình thành thể chế, năng lực quản trị, bản sắc văn hóa và sức mạnh con người. Một đất nước muốn phát triển nhanh, bền vững không thể thiếu chiều sâu tri thức xã hội cùng các giá trị văn hóa.
Kết luận tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một thông điệp mạnh mẽ: Khoa học cơ bản không còn là câu chuyện riêng của các phòng thí nghiệm, mà là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21. Để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới, đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự trong nhận thức, thể chế và phương thức vận hành nền khoa học nước nhà.
Mới đây, tại cuộc làm việc cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có những chỉ đạo phân tích, gợi mở, chỉ rõ điểm nghẽn, định hướng những giải pháp trọng tâm, toàn diện tạo động lực để nghiên cứu khoa học cơ bản phát triển có thêm nhiều đóng góp hơn nữa cho phát triển đất nước.
Định hướng phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản được đặt trong yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và xây dựng nền tảng tri thức quốc gia phục vụ phát triển nhanh, bền vững đất nước trong nhiều thập niên tới.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của quốc gia.
Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư chiến lược cho năng lực cạnh tranh quốc gia, làm chủ công nghệ lõi và phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới với nhiều gợi mở, định hướng giải pháp quan trọng.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số diễn ra ngày 25/5 đã nêu rõ: 'Nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy, mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước'. Các nhà khoa học đã rất đồng tình, ủng hộ phát biểu này và xác định đây chính là lời giải căn bản cho bài toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng của đất nước trong giai đoạn mới...
Phát triển khoa học cơ bản, đặc biệt là khoa học xã hội và nhân văn, không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho nền tảng phát triển bền vững của quốc gia.
Ngày 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch Nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Sự kiện này cho thấy thông điệp rất rõ: khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược để xây dựng năng lực tự chủ quốc gia; trong đó, khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò đặc biệt trong hình thành tư duy phát triển, năng lực quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm Việt Nam.
Trong kỷ nguyên mới, Việt Nam cần đi nhanh bằng khoa học công nghệ, nhưng phải đi xa bằng chiều sâu văn hóa và trí tuệ con người.