Trong kỷ nguyên công nghệ, với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, các nghiên cứu nếu chỉ dừng ở việc mô tả hiện tượng, tổng hợp tài liệu, lặp lại những khung lý thuyết quen thuộc ít có khả năng tác động vào đời sống thì khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tiễn sẽ ngày càng lớn.
Không có nền khoa học cơ bản mạnh thì rất khó hình thành công nghệ lõi, càng khó có năng lực tự chủ công nghệ.
Từ quyền làm chủ vận mệnh dân tộc, Việt Nam đang bước tới yêu cầu làm chủ tri thức, công nghệ và tương lai phát triển. PGS. TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, người trẻ cần vượt khỏi vai trò người dùng công nghệ để trở thành lực lượng kiến tạo công nghệ mới cho đất nước.
PGS.TS Phan Thanh Bình cho rằng công nghệ giúp Việt Nam đi nhanh, nhưng để phát triển bền vững, đất nước cần đầu tư đồng thời cho khoa học cơ bản, con người và các giá trị xã hội.
Từ Mỹ, Trung Quốc đến Hàn Quốc, con đường trở thành cường quốc công nghệ có thể khác nhau, nhưng đều có một điểm chung: đầu tư cho khoa học cơ bản. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học hay năng lượng mới, kinh nghiệm quốc tế cho thấy những đột phá của ngày mai phải được chuẩn bị từ các phòng thí nghiệm hôm nay.
Nước Mỹ là 'quê hương' của Internet, GPS, trí tuệ nhân tạo hiện đại và hàng loạt công nghệ làm thay đổi thế giới. Ít người biết rằng phần lớn những thành tựu ấy bắt nguồn từ các nghiên cứu cơ bản được nhà nước tài trợ nhiều thập kỷ trước, vào thời điểm chưa ai biết chúng sẽ mang lại lợi ích kinh tế gì.
Trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, khoa học cơ bản ngày càng trở thành nền tảng của công nghệ lõi và năng lực tự chủ quốc gia. Tuy nhiên, để tri thức khoa học thật sự chuyển hóa thành sức cạnh tranh, yêu cầu đặt ra là xây dựng một hệ sinh thái nghiên cứu có chiều sâu...
Bốn kỳ trước đã lần lượt đi từ việc khẳng định vai trò của khoa học cơ bản, nhận diện những 'điểm nghẽn', tìm lời giải về thể chế và xác định ba trụ cột của hệ sinh thái khoa học hiện đại. Nhưng giá trị của khoa học cơ bản không chỉ nằm ở tăng trưởng kinh tế hay làm chủ công nghệ. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt, khoa học cơ bản đang trở thành nền tảng của năng lực tự chủ quốc gia, từ quốc phòng, an ninh, chủ quyền dữ liệu đến khả năng hoạch định chính sách và bảo vệ lợi ích quốc gia. Khi đó, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tăng trưởng và tương lai phát triển, mà còn là đầu tư cho năng lực tự chủ quốc gia, khả năng bảo vệ Tổ quốc và vị thế Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Trong đột phá phát triển khoa học, công nghệ, nghiên cứu khoa học cơ bản được xác định là nền móng tri thức, vấn đề chiến lược, liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia.
Nhận diện đúng những 'điểm nghẽn' mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra những đột phá về thể chế để tháo gỡ các rào cản đang kìm hãm sự phát triển của khoa học cơ bản. Điều đó không chỉ dừng ở việc tăng thêm nguồn lực hay sửa đổi một vài quy định, mà đòi hỏi sự đổi mới căn bản trong tư duy quản trị khoa học: chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo; từ kiểm soát quy trình sang kiến tạo môi trường nghiên cứu; từ đầu tư ngắn hạn sang chiến lược dài hạn; từ tư duy né tránh rủi ro sang khuyến khích đổi mới, chấp nhận thử thách để tạo ra những đột phá. Đây cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về phát triển khoa học cơ bản, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái khoa học hiện đại, nơi nhà khoa học được trao quyền tự chủ, được bảo vệ trước những rủi ro nghề nghiệp chính đáng và được đầu tư đủ dài để theo đuổi những công trình có giá trị cho nhiều thế hệ.
Trong suốt nhiều thế kỷ, sức mạnh của một quốc gia được đo bằng tài nguyên, lãnh thổ hay tiềm lực quân sự. Nhưng trong thế kỷ XXI, cán cân quyền lực đang dịch chuyển sang tri thức, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo. Những quốc gia dẫn đầu thế giới hôm nay đều có điểm chung: họ đã đầu tư bền bỉ cho khoa học cơ bản từ nhiều thập kỷ trước. Đối với Việt Nam, nếu muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình, làm chủ công nghệ chiến lược và hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển vào năm 2045, con đường không thể khác là xây dựng một nền khoa học cơ bản đủ mạnh để tạo ra tri thức, công nghệ và sức cạnh tranh của chính mình.
Tại cuộc họp Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học cơ bản chính là nền tảng để hình thành các lý thuyết mới, công nghệ mới và các mô hình phát triển bền vững.
Các quốc gia phát triển đầu tư mạnh cho khoa học cơ bản vì họ hiểu đây là nền tảng quyết định năng lực cạnh tranh trong tương lai. Những đột phá công nghệ thường bắt nguồn từ các nghiên cứu cơ bản được thực hiện nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ trước. Trí tuệ nhân tạo (AI) là ví dụ điển hình.
Để xây dựng nền khoa học cơ bản mạnh, Việt Nam cần một đội ngũ nhà khoa học đủ năng lực theo đuổi các hướng nghiên cứu dài hạn. Tuy nhiên, việc nhiều tổ chức nghiên cứu đang gặp khó khăn trong việc thu hút và duy trì đội ngũ nghiên cứu trẻ đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về xây dựng lực lượng kế cận cho các lĩnh vực khoa học cơ bản.
Đào tạo và phát triển nhân tài khoa học cơ bản không chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục mà còn là vấn đề chiến lược quốc gia.
Trong lịch sử văn minh nhân loại, mọi đỉnh cao công nghệ làm thay đổi thế giới đều không phải là những phát kiến ngẫu nhiên, mà là quả ngọt kết tụ từ mạch ngầm khoa học cơ bản. Từ sức mạnh hạt nhân cho đến cấu trúc ADN hay vật lý lượng tử, tiền đề của trí tuệ nhân tạo và công nghệ bán dẫn ngày nay, tất cả đều khởi nguồn từ khát vọng thuần túy là khám phá bản chất và quy luật vận động của tự nhiên. Chính vì vậy, thông điệp mang tầm chiến lược của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khi nhấn mạnh 'đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc' đã một lần nữa rung lên hồi chuông thức tỉnh về năng lực tự chủ và chiều sâu nội lực của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Trong nhiều năm qua, khi nói đến động lực tăng trưởng của đất nước, các khái niệm như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ bán dẫn, đổi mới sáng tạo hay kinh tế số thường được nhắc đến nhiều hơn cả. Tuy nhiên, phía sau những thành tựu công nghệ hiện đại đó là một nền tảng ít được nhìn thấy nhưng có ý nghĩa quyết định: khoa học cơ bản.
Một thực tế đáng suy nghĩ đang diễn ra trong đời sống xã hội hiện nay: Ngày càng ít người trẻ giỏi thật sự muốn bước vào con đường nghiên cứu khoa học cơ bản. Trong khi đất nước đặt nhiều kỳ vọng vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao để tạo động lực phát triển mới, thì không ít học sinh xuất sắc lại lựa chọn những công việc có thể kiếm tiền nhanh, nổi tiếng nhanh hoặc mang lại thành công tức thời.
Để tháo gỡ các điểm nghẽn, trước hết cần đổi mới mạnh mẽ cơ chế đầu tư và quản trị khoa học theo hướng trao quyền tự chủ cao hơn cho các cơ sở nghiên cứu và nhà khoa học. Cùng với đó, cần xây dựng chiến lược quốc gia dài hạn về phát triển khoa học cơ bản, tập trung vào các lĩnh vực nền tảng có ý nghĩa chiến lược.
Sáng 25/5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có buổi làm việc với Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số Quốc gia. Tại buổi làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã có những chỉ đạo mang tầm chiến lược về khoa học cơ bản, nhấn mạnh vai trò của khoa học cơ bản như một 'năng lực chiến lược quốc gia'. Bài phát biểu của Tổng Bí thư cũng nhấn mạnh vào khoa học cơ bản, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số như những động lực chính để đưa đất nước bước vào 'kỷ nguyên mới'. Trước bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, PV Báo CAND đã có cuộc trao đổi với GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VAST).
Khoa học cơ bản một lần nữa được định vị chính xác vai trò, vị trí, tầm quan trọng khi mới đây, tại buổi làm việc với Thường trực Ban chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, nghiên cứu khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ và chiều sâu phát triển của đất nước.
Tư tưởng chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nâng tầm Khoa học Xã hội và Nhân văn (KHXH&NV), đặt KHXH&NV trong mối quan hệ chiến lược ngang tầm với khoa học tự nhiên và công nghệ. Điều đó cũng cho thấy Đảng, Nhà nước đang dành sự quan tâm đặc biệt tới KHXH&NV
Cơ chế hiện nay vẫn còn nặng về quản lý đầu vào, dự toán chi tiết theo từng năm, nhiều thủ tục hành chính và tâm lý e ngại rủi ro. Điều này khiến không ít nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho hồ sơ, thủ tục...
Việc nghiên cứu, đầu tư cho khoa học cơ bản phải được đổi mới mạnh mẽ cả về nhận thức, thể chế, cơ chế đầu tư, tổ chức thực hiện và phương thức vận hành để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đây là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ XXI.
Nước ta đang hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao và đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.
Trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước, khoa học xã hội và nhân văn không chỉ giữ vai trò nghiên cứu học thuật mà còn góp phần định hướng tư tưởng, xây dựng hệ giá trị và củng cố sức mạnh nội sinh quốc gia.
Sáng 25.5, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về khoa học cơ bản cho thấy những yêu cầu mới về nhận thức, thể chế và phương thức vận hành để phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
Từ định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, chuyên gia cho rằng khoa học cơ bản là nền tảng tri thức KH-CN, quyết định năng lực tự chủ chiến lược quốc gia.
Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về nghiên cứu khoa học cơ bản đang tạo nhiều kỳ vọng trong giới khoa học về một bước chuyển trong tư duy phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam.
Ngày nay, khoa học xã hội và nhân văn ngày càng khẳng định vai trò chiến lược đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Nếu khoa học và công nghệ tạo ra năng lực sản xuất và đổi mới, thì khoa học xã hội và nhân văn chính là nền tảng hình thành thể chế, năng lực quản trị, bản sắc văn hóa và sức mạnh con người. Một đất nước muốn phát triển nhanh, bền vững không thể thiếu chiều sâu tri thức xã hội cùng các giá trị văn hóa.
Kết luận tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh một thông điệp mạnh mẽ: Khoa học cơ bản không còn là câu chuyện riêng của các phòng thí nghiệm, mà là vấn đề chiến lược liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong thế kỷ 21. Để đáp ứng yêu cầu của giai đoạn mới, đòi hỏi một cuộc cách mạng thực sự trong nhận thức, thể chế và phương thức vận hành nền khoa học nước nhà.
Mới đây, tại cuộc làm việc cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có những chỉ đạo phân tích, gợi mở, chỉ rõ điểm nghẽn, định hướng những giải pháp trọng tâm, toàn diện tạo động lực để nghiên cứu khoa học cơ bản phát triển có thêm nhiều đóng góp hơn nữa cho phát triển đất nước.
Định hướng phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản được đặt trong yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và xây dựng nền tảng tri thức quốc gia phục vụ phát triển nhanh, bền vững đất nước trong nhiều thập niên tới.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, đầu tư cho khoa học cơ bản không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn của quốc gia.
Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư chiến lược cho năng lực cạnh tranh quốc gia, làm chủ công nghệ lõi và phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW.
Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới với nhiều gợi mở, định hướng giải pháp quan trọng.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số diễn ra ngày 25/5 đã nêu rõ: 'Nghiên cứu khoa học cơ bản không phải hoạt động học thuật thuần túy, mà là nền tảng chiến lược của phát triển quốc gia trong thế kỷ XXI. Đầu tư cho khoa học cơ bản là đầu tư cho tương lai lâu dài của dân tộc, cho năng lực tự chủ quốc gia, cho chiều sâu phát triển và cho sức cạnh tranh lâu dài của đất nước'. Các nhà khoa học đã rất đồng tình, ủng hộ phát biểu này và xác định đây chính là lời giải căn bản cho bài toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng của đất nước trong giai đoạn mới...
Phát triển khoa học cơ bản, đặc biệt là khoa học xã hội và nhân văn, không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho nền tảng phát triển bền vững của quốc gia.
Ngày 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch Nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cho ý kiến về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Sự kiện này cho thấy thông điệp rất rõ: khoa học cơ bản là nền tảng chiến lược để xây dựng năng lực tự chủ quốc gia; trong đó, khoa học xã hội và nhân văn giữ vai trò đặc biệt trong hình thành tư duy phát triển, năng lực quản trị, thể chế, văn hóa, con người và sức mạnh mềm Việt Nam.
Trong kỷ nguyên mới, Việt Nam cần đi nhanh bằng khoa học công nghệ, nhưng phải đi xa bằng chiều sâu văn hóa và trí tuệ con người.