Mở rộng không gian phát triển cho sản phẩm làng nghề

Trưng bày giới thiệu sản phẩm tại Công ty TNHH thêu ren Mặt trời xanh, phường Nam Hoa Lư.

Nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm

Sau hợp nhất, Ninh Bình có diện tích gần 4.000 km², dân số hơn 4,4 triệu người. Cùng với việc mở rộng không gian phát triển, tỉnh có thêm nguồn lực về sản xuất, lao động, hệ thống làng nghề và các sản phẩm đặc trưng. Trong đó, các làng nghề lâu đời ở Nha Xá, Ý Yên, Văn Lâm cho thấy khá rõ những giá trị riêng có thể tiếp tục khai thác trong điều kiện mới.

Á hậu 1 cuộc thi Hoa Hậu môi trường Việt Nam Hoàng Thị Hải Yến giới thiệu về sản phẩm tranh lá bồ đề của Ninh Bình.

Tại làng nghề dệt lụa Nha Xá, phường Duy Tân, nghề dệt đã được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ. Làng nằm bên sông Hồng, tương truyền nghề dệt lụa được Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư truyền dạy cho người dân. Đến đầu thế kỷ XX, lụa Nha Xá đã được biết đến rộng rãi trên thị trường. Để làm ra một tấm lụa hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn. Từ những sợi tơ, người thợ thực hiện các khâu dệt, tẩy, nhuộm và hoàn thiện. Trong đó, kỹ thuật nhuộm có vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến màu sắc và chất lượng sản phẩm. Qua thời gian, các khung dệt thủ công dần được thay thế bằng máy móc, giúp tăng năng suất và tạo điều kiện phát triển thêm các mẫu sản phẩm phù hợp với nhu cầu thị trường.

Sản xuất tại làng nghề dệt lụa Nha Xá, phường Duy Tân.

Theo ông Nguyễn Tiến Quảng, Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và kinh doanh lụa Nha Xá, để nghề dệt tiếp tục phát triển, người làm nghề phải giữ được chất lượng và nét đặc trưng của lụa Nha Xá, đồng thời thường xuyên cải tiến mẫu mã, đa dạng sản phẩm. Đây là yêu cầu thực tế bởi sản phẩm làng nghề hiện nay phải cạnh tranh với nhiều mặt hàng cùng loại trên thị trường.

Ở khu vực Ý Yên, nghề đúc đồng Tống Xá có lịch sử hơn 900 năm. Theo các tư liệu về làng nghề, năm 1118, nhà sư Nguyễn Chí Thành, pháp danh Minh Không, đã về vùng đất này truyền dạy nghề đúc kim loại. Người dân sau đó suy tôn ông là Đức Thánh tổ nghề đúc. Từ những sản phẩm ban đầu chủ yếu là nông cụ và vật dụng sinh hoạt, người thợ Tống Xá từng bước phát triển nghề, chế tác nhiều sản phẩm có yêu cầu cao về kỹ thuật, mỹ thuật như tượng, chuông, khánh, đỉnh, hạc, bát hương và đồ thờ tự. Nghề đúc vì thế vừa tạo việc làm, thu nhập, vừa lưu giữ một kỹ thuật thủ công có lịch sử lâu đời của vùng đất Ý Yên.

Một sản phẩm đúc đồng phải qua nhiều công đoạn như tạo mẫu, làm khuôn, nấu nguyên liệu, rót đồng, sửa nguội, chạm khắc và hoàn thiện. Với những người gắn bó lâu năm với nghề như ông Nguyễn Văn Xuân, kinh nghiệm của người thợ có ý nghĩa quyết định ở nhiều công đoạn. Máy móc đã được đưa vào hỗ trợ sản xuất, nhưng những khâu cần xử lý về hình dáng, hoa văn và độ hoàn thiện vẫn phụ thuộc nhiều vào tay nghề.

Trình diễn kỹ thuật sản xuất các sản phẩm từ cói của người dân Kim Sơn.

Khác với Nha Xá và Tống Xá, làng nghề thêu ren Văn Lâm, phường Nam Hoa Lư có một lợi thế đặc biệt khi nằm trong khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Theo tư liệu của ngành du lịch Ninh Bình, nghề thêu ở Văn Lâm đã có lịch sử trên 700 năm. Tương truyền, vào thời Trần, bà Trần Thị Dung đã truyền dạy nghề thêu cho người dân trong vùng. Trước đây, người Văn Lâm chủ yếu thêu trang phục, mũ của đội tế, tàn, lọng, y môn và các đồ dùng phục vụ nghi lễ. Hiện nay, sản phẩm đã phong phú hơn với tranh thêu, khăn trải bàn, rèm, chăn, ga, gối, quần áo và đồ trang trí.

Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống được giữ gìn qua nhiều thế hệ. (Trong ảnh công đoạn khâu chăn xuất khẩu tại Công ty TNHH thêu ren Mặt trời xanh).

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân cùng nhiều hộ làm nghề vẫn duy trì kỹ thuật thêu truyền thống, đồng thời điều chỉnh mẫu mã, kích thước sản phẩm phù hợp với nhu cầu của khách hàng. Đặc biệt, lượng khách đến Tam Cốc - Bích Động tạo điều kiện thuận lợi để làng nghề phát triển các sản phẩm lưu niệm và tổ chức hoạt động giới thiệu, trình diễn nghề. Du khách đến Văn Lâm có thể trực tiếp xem người thợ thêu, tìm hiểu các công đoạn để hoàn thành một sản phẩm. Nhờ vậy, nghề thêu có thêm một kênh quảng bá ngay tại địa phương, còn hoạt động du lịch có thêm sản phẩm trải nghiệm mang đặc trưng của vùng đất.

Tạo không gian phát triển mới cho làng nghề

Điểm chung của các làng nghề hiện nay là áp lực về thị trường. Vì vậy, để phát triển, làng nghề cần gắn chặt hơn với xúc tiến thương mại, du lịch và Chương trình OCOP.

Trung tâm Xúc tiến Đầu tư và Thương mại tỉnh và các doanh nghiệp tham gia Chương trình tuần hàng OCOP tại Huế.

Thực tế tại Ninh Bình đã có những cách làm theo hướng này. Các sản phẩm thêu ren Văn Lâm được giới thiệu tới khách du lịch tại Tam Cốc; sản phẩm cói Kim Sơn ngày càng đa dạng về mẫu mã, chú trọng dòng sản phẩm thân thiện với môi trường; đá mỹ nghệ Ninh Vân kết hợp kỹ thuật truyền thống với công nghệ trong chế tác; các sản phẩm đúc đồng từng bước tiếp cận thị trường quà tặng và trang trí. Tỉnh cũng đang xây dựng Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề gắn với du lịch, tạo điều kiện để du khách tìm hiểu nghề, gặp gỡ người thợ và mua sản phẩm ngay tại làng nghề.

Trưng bày giới thiệu sản phẩm mây tre đan Ngọc Động.

Chương trình OCOP cũng tạo thêm điều kiện để các sản phẩm đặc trưng của địa phương được chuẩn hóa và mở rộng thị trường. Toàn tỉnh hiện có hơn 1.000 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó, có 7 sản phẩm 5 sao cấp quốc gia, 155 sản phẩm 4 sao và 839 sản phẩm 3 sao. Qua Chương trình, nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất đã quan tâm hơn đến chất lượng, bao bì, nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc. Một số sản vật quen thuộc như: cơm cháy, cá kho, nước mắm, gạo cùng nhiều sản phẩm nông sản chế biến đã được đầu tư sản xuất bài bản hơn, từng bước hình thành thương hiệu trên thị trường.

Để mở rộng đầu ra, tỉnh đang khuyến khích các cơ sở sản xuất ứng dụng truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, thanh toán số; tăng cường quảng bá và xây dựng thương hiệu. Trung tâm Xúc tiến Đầu tư và Thương mại tỉnh tiếp tục thực hiện các hoạt động kết nối cung - cầu, hội chợ, triển lãm, xúc tiến xuất khẩu, thương mại điện tử, hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất tiếp cận hệ thống phân phối trong nước và thị trường quốc tế. Hiện nhiều sản phẩm của Ninh Bình đã tiếp cận các thị trường như khó tính như: Nhật Bản, Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Hàn Quốc, với các sản phẩm rau quả chế biến của Đồng Giao, gạo chất lượng cao Toản Xuân, thủy sản chế biến Lenger còn có đá mỹ nghệ, cói mỹ nghệ, đồ gỗ, dệt may và nhiều mặt hàng khác.

Dây chuyền sản xuất hoa quả sấy khô của Công ty TNHH MTV Minh Dương.

Không gian phát triển mới đang tạo thêm điều kiện để các vùng nghề của Ninh Bình bổ sung thế mạnh cho nhau và cùng mở rộng thị trường. Đối với từng làng nghề, yêu cầu trước mắt vẫn rất cụ thể: giữ chất lượng sản phẩm, bảo đảm tay nghề, cải tiến mẫu mã, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra ổn định. Đây là cơ sở để các sản phẩm đặc trưng của địa phương tiếp tục phát triển, tạo sinh kế cho người dân và giữ gìn những nghề truyền thống đã gắn bó lâu đời với mỗi vùng quê Ninh Bình.