Người lặng lẽ thắp lửa cho nhịp cồng chiêng xứ Thanh

Nghệ nhân Trương Thị Thắm (người cầm micro) nói xường - bài giới thiệu tiết mục hòa tấu cồng chiêng bắt đầu trong sự kiện mừng cơm mới của thôn bản.

Chiều xuống thôn Vân Đội. Nắng cuối ngày vừa trượt qua sườn núi, từ mái nhà sàn, tiếng cồng chiêng trầm hùng lại ngân lên, vượt lũy tre, theo gió len vào từng bếp lửa. Người giữ nhịp ấy là nghệ nhân Thắm, năm nay 50 tuổi.

Duyên với cồng chiêng đến với bà từ rất sớm. Sinh ra trong gia đình ba đời làm nghệ nhân, năm 12 tuổi, cô bé Thắm đã theo cha và ông nội bước vào không gian văn hóa truyền thống, say sưa trong âm vang hào hùng của bản làng. Năm tháng thăng trầm, ngọn lửa đam mê ấy chưa từng nguội, mà càng thêm bền bỉ trong tâm thế của người hiểu rõ mình đang gìn giữ điều gì.

Đội cồng chiêng của bà Thắm diễu hành trong ngày hội Đại đoàn kết của thôn.

Theo bà Thắm, muốn thấu giá trị của cồng chiêng, trước hết phải hiểu cấu trúc tinh tế của một dàn nhạc chuẩn mực. Cồng cái mở đầu với âm hưởng chủ đạo “Boong boong boong, boong boong khùm”. Cồng vông hòa theo “Boong - bênh - khùm”, quyện cùng cồng choắt luyến láy, dồn nhịp dồn dập. Tiếng xèng (mèn) gõ liên hồi, điểm xuyết và giữ nhịp chung. Bốn thanh âm đan cài, bổ trợ nhau thành bản hòa tấu vang khắp núi rừng.

Nếu xường là lời tâm tình tha thiết của người Mường, thì cồng chiêng là biểu tượng của sức mạnh cộng đồng, của sự gắn kết thiêng liêng giữa con người với đất trời. Những hiểu biết ấy, bà không giữ riêng mình.

Nghệ nhân Trương Thị Thắm là một trong những thành viên đầu tiên, chủ chốt và tích cực nhất của Câu lạc bộ (CLB) Văn hóa dân gian Mường Đòn - nơi quy tụ hơn 40 người sinh hoạt thường xuyên. Bà không chỉ biểu diễn mà còn tận tụy truyền dạy cồng chiêng và nói xường (khác với hát xường). Với người Mường ở Thành Vinh, lời xường như phần dẫn đi cùng tiếng cồng, thiếu một thứ thì phần hồn của buổi diễn xướng sẽ khuyết.

Nghệ nhân Trương Thị Thắm (giữa, áo hồng phấn) truyền đạt kinh nghiệm biểu diễn cồng chiêng cho các thành viên trong CLB.

Bà miệt mài chỉ từng kỹ thuật luyến láy, cách nén hơi, nhả chữ cho chuẩn ngữ âm tiếng mẹ đẻ, rồi đến dáng vẻ, nụ cười và cả tâm hồn gửi vào diễn xướng. Tất cả theo lối truyền khẩu, tỉ mỉ, mộc mạc mà chân thành. Nhờ vậy, những câu ca dao, điệu xường từng đứng bên bờ quên lãng nay lại vang lên đầy sức sống. Hàng chục hội viên nữ và lớp trẻ đã được bà cầm tay chỉ việc, từ biểu diễn cồng chiêng đến nói xường, hát xường.

Chị Trương Thị Huyền, 28 tuổi, thành viên trẻ của CLB, bày tỏ lòng trân quý trước sự tận tụy và tình yêu bà dành cho di sản dân tộc. Với chị và nhiều bạn trẻ, bà chính là người “giữ đền” văn hóa của thôn bản. Lớp người đến sau đang nối dài câu chuyện bảo tồn bằng trách nhiệm và niềm tự hào.

Hàng chục năm qua, tiếng cồng của CLB nói chung và bà Thắm nói riêng đã vượt khỏi lũy tre làng, ngân vang trên nhiều sân khấu, liên hoan nghệ thuật quần chúng trong và ngoài tỉnh. Song, mảnh đất màu mỡ nhất để âm thanh ấy sống mãi vẫn là thôn bản: ngày hội Mường Đòn mỗi độ rằm tháng Giêng, ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, những nghi lễ mừng cơm mới đượm tình làng nghĩa xóm...

Bà Thắm không đếm được mình đã diễn xướng ở bao nhiêu sự kiện. Điều đọng lại là tình yêu mãnh liệt với cồng chiêng và nỗi mong mỏi văn hóa dân tộc trường tồn.

Hiện nay, Thành Vinh có 2 CLB văn hóa dân gian và 13 đội văn nghệ ở các thôn, với hàng trăm người tham gia. Sự hồi sinh của những giá trị truyền thống Mường, trong đó có cồng chiêng, có phần công sức của những nghệ nhân bám rễ nơi thôn bản như bà Trương Thị Thắm.

Tiết mục hòa tấu cồng chiêng - múa còn do nghệ nhân Trương Thị Thắm và các thành viên dàn dựng.

Câu chuyện của bà Trương Thị Thắm gợi một điều giản dị: di sản không nằm yên trong ký ức hay trên trang sách, mà sống bởi những người dám nhận phần trách nhiệm về mình. Với bà, mỗi ngày gieo thêm một hạt giống văn hóa vào lòng thế hệ sau là niềm hạnh phúc và tự hào. Hạt giống ấy đã và đang nảy mầm trong tiếng cồng của những người trẻ.

Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, tiếng cồng và lời xường của bà Trương Thị Thắm ở thôn Vân Đội vẫn vang lên bền bỉ, như mạch nguồn ngầm chảy mãi không cạn. Từng nhịp cồng ấy là cách người đàn bà Mường trao lại bản sắc cho mai sau.