Trong lịch sử triều Nguyễn, có những đại thần nổi danh nhờ khoa bảng; có người lưu danh bởi chiến công; có người được nhắc đến vì đã đứng ở ngôi vị cao nhất của hàng văn thần. Đặng Văn Hòa thuộc về một lớp người khác: tài năng của ông được nhận biết qua công việc, đức độ của ông được đo bằng lòng dân, còn tên tuổi ông được giữ lại không chỉ trên những trang chính sử mà còn trong bia đá, chuông chùa, đền miếu, cầu đường và những câu vè truyền tụng giữa dân gian.
Trong lịch sử văn học Việt Nam, có những tác giả để lại hàng trăm pho sách mà tên tuổi dần khuất sau bụi thời gian; lại có người chỉ cần một tác phẩm cũng đủ dựng nên một cột mốc không thể phai mờ. Đặng Trần Côn thuộc về số ít những người như thế. Ông đi qua thế kỷ XVIII đầy tao loạn, cuộc đời ngắn ngủi và còn phủ nhiều khoảng tối, nhưng đã để lại Chinh phụ ngâm – khúc ngâm bằng chữ Hán cất lên từ nỗi cô đơn của người vợ có chồng ra trận. Từ trang sách của một nhà nho đất Thăng Long, tiếng thở dài ấy được những tài năng diễn Nôm nâng thành tiếng Việt tuyệt đẹp, sống trong lòng nhiều thế hệ: “Cùng trông lại mà cùng chẳng thấy/ Thấy xanh xanh những mấy ngàn dâu…”
Trải qua bao biến thiên lịch sử, tinh thần hiếu học đã trở thành di sản vô giá, hun đúc nên các giá trị tốt đẹp của vùng đất Hà Tĩnh. Từ chiều sâu truyền thống khoa bảng ngàn xưa đến những đỉnh cao tri thức hôm nay, mạch nguồn ấy vẫn luôn là động lực cốt lõi để các thế hệ người con núi Hồng - sông La vươn lên lập thân, đổi thay cuộc sống và phụng sự quê hương.
Triều Nguyễn (1802-1945) có hoạt động khuyến học bằng tinh thần được xem là toàn diện nhất ở nước ta thời quân chủ. Để đạt được thành tựu này, một mặt triều Nguyễn tiếp thu những kinh nghiệm khuyến học do các vương triều trước tạo dựng, mặt khác là sự sáng tạo các hình thức mới áp dụng cho hoạt động khuyến học của bản triều.
Gắn liền với huyền tích Đức Thánh Bối và truyền thống khoa bảng lâu đời, làng Bối Khê (Tam Hưng, Hà Nội) từ lâu được biết đến như vùng đất hội tụ những giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc.
Triều Lê Trung hưng, còn gọi là triều Lê - Trịnh (1533-1789) là vương triều tạo lập được chế độ khuyến học bằng tinh thần rất phong phú và đa dạng.
Ngày này năm xưa (25/5) diễn ra nhiều sự kiện mang đậm dấu ấn của lịch sử dân tộc Việt Nam, cùng nhìn lại một số sự kiện tiêu biểu, nổi bật dưới đây:
Ngày 25.5 đánh dấu nhiều sự kiện đáng chú ý trong lịch sử văn hóa, chính trị và khoa học của Việt Nam cùng thế giới. Từ sự kiện ra mắt Hội Truyền bá Quốc ngữ, tưởng niệm các bậc danh sĩ, thi sĩ tài hoa cho đến các dấu ấn quốc tế định hình thời đại, tất cả đều mang những giá trị sâu sắc.
Xứ Đoài xưa nổi tiếng là vùng đất văn hiến, 'địa linh nhân kiệt', nơi sản sinh nhiều danh sĩ, hiền tài, với nhiều người đỗ đạt cao qua các kỳ thi.
Dù chỉ là một Hương cống, không phải đại khoa như nhiều danh sĩ khác, nhưng Trương Đăng Quế đã thể hiện xuất sắc trên nhiều lĩnh vực, cả chính trị lẫn học thuật.
Xã Hoằng Lộc từ lâu đã được biết đến là vùng quê khoa bảng, đất học của xứ Thanh. Trải qua hàng trăm năm với bao thế hệ, tinh thần hiếu học vẫn được gìn giữ và lan tỏa, trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây.
Ngay từ thời phong kiến, vùng đất Triệu Lộc đã ghi dấu trong lịch sử với nhiều tên tuổi nổi bật như Hoàng Khắc Thận - Tiến sĩ khoa thi năm 1529 ở Đại Lộc, hay các Hương cống Ngọ Doãn Toàn, Kiều Nguyên Thực của Tiến Lộc. Nơi đây còn là mảnh đất cổ, lưu dấu nhiều chứng tích văn hóa -lịch sử quốc gia đặc biệt quan trọng. Trong đó, có ngôi chùa cổ Báo Ân Tháp Tự - hay còn gọi là chùa Tháp Sơn là một dấu ấn cổ kính tiêu biểu tượng trưng cho sức sống mới trên quê hương Triệu Lộc.
Trong không khí rộn ràng đón chào Xuân Bính Ngọ năm 2026, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình tổ chức không gian Chợ Tết 'Sắc xuân Thành Nam' với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc như trưng bày di sản, cổ vật, sinh vật cảnh; trình diễn hát văn, hát xẩm…
Ngày 17.2.1979, xung đột vũ trang bùng nổ trên toàn tuyến biên giới phía Bắc, mở đầu cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc của quân và dân Việt Nam, kéo dài trong một tháng với nhiều diễn biến phức tạp…
Trong dòng chảy liên tục của lịch sử và công cuộc đổi mới đất nước, sự ra đời của xã Triệu Lộc mới, được hình thành từ bốn xã phía Tây huyện Hậu Lộc - Triệu Lộc, Châu Lộc, Đại Lộc và Tiến Lộc - là một minh chứng tiêu biểu cho bước chuyển mình mang tầm chiến lược. Đây không chỉ là sự kết nối về địa lý - hành chính, mà còn là sự giao thoa, hòa quyện giữa văn hóa, lịch sử, truyền thống và khát vọng phát triển.
Một trong những ngôi đình cổ bậc nhất xứ Thanh - Bảng Môn Đình, xã Hoằng Lộc không chỉ mang trong mình những giá trị về lịch sử, văn hóa, kiến trúc... Nơi đây còn được ví như một 'Quốc Tử Giám' thu nhỏ giữa lòng xứ Thanh.
Lễ kỷ niệm 310 năm năm sinh Thám hoa Phan Kính (1715 - 2025) là dịp để Hà Tĩnh tôn vinh di sản của danh nhân, đồng thời khơi dậy và phát huy truyền thống yêu nước, ý chí vượt khó vươn lên trong các tầng lớp nhân dân.
Bước tiến vượt bậc của giáo dục miền núi, vùng dân tộc thiểu số là thành tựu rực rỡ của nền giáo dục cách mạng Việt Nam trong 80 năm qua.
Hành trình của Tiến sĩ Đào Vũ Thường là minh chứng sống động cho lý tưởng 'học để làm người, làm quan để giúp đời'.
Dù xuất thân chỉ là một Hương cống nhưng với tài năng vượt trội, Đặng Văn Hòa trở thành vị Tổng đốc đầu tiên của Hà Nội, Thượng thư 5 Bộ, ở ngôi tứ trụ triều đình, đáng làm khuôn mẫu cho các bậc mũ áo.
Thôn Ngọc Quan, xã Lâm Thao (Bắc Ninh), xưa là làng Xuân Lan và có tên nôm là làng Sen, được ví như 'cái nôi sản sinh các nhà khoa bảng'. Nơi đây, người dân còn gìn giữ nhiều di sản văn hóa đặc sắc, nuôi dưỡng truyền thống cách mạng, hiếu học và chăm lo xây đời sống mới, kiến thiết miền quê đáng sống.
Xứ Bắc và Trung nền khoa bảng phát triển sớm, nhiều nhân tài của đất nước được phát hiện giúp dân, giúp nước, thì vùng đất phương Nam, nhân tài xuất hiện muộn. Phải đến thế kỷ 19, Chúa Nguyễn có mặt, vùng đất Gia Định mới hội nhập vào hệ thống giáo dục thi cử Nho học cả nước.
Ngày 8/6, xã Bình Minh (huyện Thanh Oai) cùng dòng họ Bùi tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích cấp thành phố đối với Nhà thờ họ Bùi, thôn Minh Kha, xã Bình Minh.
Gần thời điểm kỷ niệm 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2025), nhiều người dân Hà Tĩnh về thăm những nơi Bác Hồ từng đến, ghi nhớ lời Người căn dặn, từ đó tiếp thêm động lực phát triển quê hương cho thế hệ trẻ hôm nay.
Phường Yên Hòa, quận Cầu Giấy được hình thành từ 2 làng cổ Thượng Yên Quyết và Hạ Yên Quyết, có tên chung nôm là 'Kẻ Cót' là một trong 'Tứ danh hương' của Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến.
Ở Việt Nam, chỉ có duy nhất một dòng họ Lê, đây là một trong những họ khá phổ biến. Trong lịch sử Việt Nam, dòng họ Lê đã có 31 vị vua lên ngôi.
Ngày 14- 3, UBND huyện Can Lộc (Hà Tĩnh) phối hợp với xã Kim Song Trường và dòng họ Nguyễn Huy- Trường Lưu long trọng tổ chức đón bằng xếp hạng Di tích cấp quốc gia mộ Nguyễn Huy Tựu.
Ngày 14/3, UBND huyện Can Lộc phối hợp với xã Kim Song Trường và dòng họ Nguyễn Huy - Trường Lưu long trọng tổ chức lễ đón Bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia mộ danh nhân Nguyễn Huy Tựu. Sự kiện nhằm tôn vinh những giá trị lịch sử và di sản văn hóa liên quan đến danh nhân nói riêng và dòng họ Nguyễn Huy - Trường Lưu nói chung.
Ghi danh bảng vàng, góp phần làm rạng danh truyền thống hiếu học của quê hương Hoằng Lộc (Hoằng Hóa), Nguyễn Ngọc Huyền là nhân vật lịch sử có nhiều dấu ấn.
Ngày 18/2, TP Hà Nội cho biết vừa ban hành quyết định xếp hạng 4 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh cấp thành phố.
Dù nhiều làng quê đang trở mình đô thị hóa nhưng Trường Lưu vẫn còn lưu giữ được những giá trị truyền thống đậm chất vùng nông thôn Nghệ Tĩnh.
Vị trạng nguyên này thuộc dòng dõi giàu truyền thống khoa bảng, là một trong 'tứ gia vọng tộc' của nước Việt. Sinh thời ông là vị quan vì nước vì dân, rất được kính trọng.
Theo gia phả dòng họ, từ nhỏ Nguyễn Văn Thành có vẻ ngoài đẹp đẽ, tính cách trầm ổn, thích đọc sách binh thư và có tài võ nghệ.
Dòng họ Đinh Văn làng La Giáp (nay là xã Nghi Long, Nghi Lộc, Nghệ An) là dòng họ khoa bảng nổi tiếng xứ Nghệ với 5 vị đại khoa.
Sử liệu đăng khoa lục vùng Từ Liêm cũ cho biết, làng Thiên Mỗ xưa có tới 10 người đỗ đại khoa, trong đó nổi bật hơn cả là dòng họ Nguyễn Quý.
Vị trạng nguyên này thuộc dòng dõi giàu truyền thống khoa bảng, là một trong 'tứ gia vọng tộc' của nước Việt. Sinh thời ông là vị quan vì nước vì dân, rất được kính trọng.
Trong lịch sử khoa bảng của Việt Nam, ông là trạng nguyên cuối cùng vì các khoa thi sau không ai đỗ trạng nguyên.
Tiến sĩ Hoàng Nguyễn Thự không chỉ là người tạo nền móng khoa bảng, gây dựng nền văn mà còn trở thành ông tổ họ Hoàng Đông Ngạc.
Các sự kiện nổi bật nhất diễn ra vào ngày 11/9, từ những sự kiện lịch sử chính trị đến những sự kiện văn hóa và xã hội.
Ở đâu đó, người trẻ có xu hướng lựa chọn đi làm xa hoặc xuất khẩu lao động thay vì học lên cao, nhiều vùng đất học nổi tiếng dần bị mai một theo thời gian.
Dù không đỗ đại khoa song lại ghi nhiều dấu ấn trong sự nghiệp quan trường. Ông chính là Thượng thư Hà Duy Phiên - vị đại quan thời Nguyễn, dốc lòng phụng sự 3 triều vua.
Tấm bia 'Sáng lập hậu thần' chứa đựng giá trị to lớn về mặt lịch sử, văn hóa, khoa học và mỹ thuật. Đây là di văn quý hiếm còn lại đến ngày nay...
Trong 4 họ gốc ở làng Kẻ Vẽ (Đỗ, Nguyễn, Phạm, Phan), họ Phạm được xếp hàng đầu với 9 vị đại khoa trong tổng số 22 tiến sĩ của làng.
Câu chuyện chừng như đã vãn nhưng thấy tôi bày tỏ muốn tìm hiểu thêm về đời tư của Hồng Hà nữ sĩ, ông Đoàn Doãn Nam, hậu duệ đời thứ 17 dòng họ Đoàn làng Giai Phạm (huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên) bèn nhắc ông Đoàn Doãn Lực, hậu duệ đời thứ 18 và là trưởng tộc của dòng họ Đoàn, vào nhà thờ cụ Đoàn Doãn Nghi để mang ra cho tôi xem cuốn gia phả dòng họ Đoàn.
Việc vua Lê Hiển Tông ban sắc phong thần cho Nguyễn Huy Oánh và công nhận Phúc Giang Thư viện là đền thờ Thần Thư viện, 6 đời vua triều Nguyễn tiếp tục ban sắc ghi công cho thấy vị thế, tầm ảnh hưởng của ngôi trường này.
Đây là ngôi làng có nhiều người đỗ khoa bảng và cũng là quê hương của nữ sĩ Hồ Xuân Hương.
Cách nhau dòng sông Đáy, hai ngôi làng có chung chữ đầu tên 'La', La Ngạn (Ý Yên, Nam Định) và La Mai (Hoa Lư, Ninh Bình) lại có thêm điểm chung là làng khoa bảng nổi tiếng từ bấy lâu nay mà ít người biết đến.
Huyện Hoằng Hóa không chỉ nổi danh về truyền thống hiếu học, khoa cử, mà ở đây còn có đình cổ mang tên Bảng Môn Đình, được ví như Văn miếu Quốc Tử Giám giữa lòng xứ Thanh.