Trải qua 75 năm xây dựng, chiến đấu và trưởng thành, Sư đoàn 316 (Quân khu 2) ghi dấu ấn đậm nét trong các cuộc kháng chiến cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Hai lần được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân không chỉ là sự ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc của nhiều thế hệ cán bộ, chiến sĩ trong Sư đoàn mà còn khẳng định giá trị truyền thống của đơn vị anh hùng tỏa sáng từ trong khói lửa chiến tranh đến công cuộc đổi mới hiện nay.
Giữa những ngày tháng Tư lịch sử, khi đoàn Quân Giải phóng như thác đổ hướng về sào huyệt cuối cùng của chế độ Sài Gòn, có một tọa độ đã trở thành túi lửa khốc liệt bậc nhất: cầu Rạch Chiếc ở cửa ngõ Đông Bắc. Tại đây, những chiến sĩ đặc công biệt động của các đơn vị Z23, Z22 và D81, Lữ đoàn 316 đã viết nên khúc tráng ca bất tử bằng máu và lòng quả cảm, để giữ vững nhịp cầu cho đại quân ta tiến vào dinh lũy cuối cùng, khép lại cuộc chiến tranh vệ quốc trường kỳ.
Từ những bức ảnh đen trắng được phục dựng màu đến những trang hồi ký viết dở giữa chiến trường, chương trình 'Tự hào Phụ nữ Việt Nam' và tác phẩm 'Đâu có giặc là ta cứ đi' không chỉ là hoạt động kỷ niệm Ngày Phụ nữ Việt Nam, mà còn là lời tri ân sâu sắc tới những người mẹ, người chị, người vợ đã cống hiến tuổi xuân cho Tổ quốc.
Không phải từ bảo tàng, cũng không phải từ sách giáo khoa, thế nhưng những bức ảnh cũ phủ bụi màu thời gian đã được người trẻ dùng trí tuệ nhân tạo để đánh thức lịch sử. Đó chính là điểm sáng nổi bật trong chiến dịch 'Sao Đầu Mũ', một hành trình kết nối thế hệ sinh viên TP.HCM (18–22 tuổi) với lịch sử Việt Nam giai đoạn 1945 đến nay, do nhóm dự án Người Việt Nam khởi xướng.
Cuộc đời binh nghiệp của Đại tá Nguyễn Văn Ái (bí danh Chín Ái), Phó chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ TP Hồ Chí Minh, đã in dấu trên nhiều chiến trường và lập được nhiều chiến công xuất sắc. Không khí những ngày tháng Tư cách đây 50 năm, hình ảnh đoàn quân tiến về giải phóng Sài Gòn, bà con xuống đường đón chào bộ đội nồng nhiệt và những công việc thầm lặng sau ngày giải phóng vẫn vẹn nguyên trong ký ức cựu chiến binh Nguyễn Văn Ái.
Giữa những ngày tháng 4 lịch sử, ông Nguyễn Đức Thọ, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn Z.23, Lữ đoàn 316, lặng lẽ trở lại dòng Rạch Chiếc. Nơi này, 50 năm trước, máu của hơn 50 đồng đội của ông đã nhuộm đỏ dòng nước trong trận đánh sinh tử giữ cầu Rạch Chiếc - cửa ngõ phía đông Sài Gòn. Giữa âm vang chiến thắng 30/4, ký ức về những đêm lặn ngụp dưới mưa bom, bão đạn vẫn hiện về như mới hôm qua…
Tháng Tư về trong sắc nắng vàng như mật ong trải dài trên những con đường, hàng cây. Khắp các nẻo đường quê hương rực rỡ cờ hoa, băng rôn khẩu hiệu chào mừng kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975-30/42025).
Cách đây tròn nửa thế kỷ, Đại thắng mùa Xuân 1975 đã chính thức chấm dứt cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, đánh tan lực lượng Ngụy quyền, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
50 năm trước, với 50 kg vũ khí buộc quanh mình, đặc công Nguyễn Đức Thọ ngụp lặn tới cầu Rạch Chiếc, nổ phát B40 đầu tiên vào 'tường lửa' - phá nút thắt cuối cùng.
Sau ngày đất nước thống nhất, cầu Rạch Chiếc vẫn đứng vững như một minh chứng cho sự kiên cường, anh dũng của những chiến sĩ biệt động đã 'quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh' giúp quân giải phóng thuận lợi tiến vào Sài Gòn thống nhất đất nước. Và, trong những ngày thành phố bắt tay vào công cuộc dựng xây, kiến thiết xã hội mới, cây cầu tiếp tục làm nhiệm vụ kết nối giao thông, hàng ngày đón hàng nghìn chuyến xe, hàng vạn tấn hàng hóa và cả triệu người qua lại.
Ngày 15/4/1975, đang học ở Hà Nội, tôi được gọi về; 20/4 tới Lộc Ninh, thủ trưởng hỏi: Đi đánh giặc liền được không; tôi nói: Được.
Khi viết huyết thư xin nhập ngũ, ông Nguyễn Đức Thọ không thể ngờ sau này mình lại trở thành chiến sĩ đặc công nước, bắn phát B40 đầu tiên của một trong những trận đánh cuối cùng trong Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử.
Trong những ngày tháng 4 lịch sử, các chiến sĩ của Lữ đoàn 316 Đặc công - Biệt động năm xưa bồi hồi nhớ lại trận đánh chiếm, bảo vệ cầu Rạch Chiếc để đón đoàn quân giải phóng tiến vào Sài Gòn.
Đến tháng 3/1975, lực lượng cách mạng Sài Gòn - Gia Định có nhiệm vụ chuẩn bị đầy đủ về mọi mặt để khi thời cơ đến, phát động quần chúng khởi nghĩa và tổng khởi nghĩa giành chính quyền; tạo mọi điều kiện cần thiết cho các binh đoàn chủ lực có chỗ tập kết và nhanh chóng triển khai lực lượng tiến công vào thành phố.
50 năm sau ngày giải phóng, TP.HCM từ đô thị chiến tranh thành trung tâm kinh tế, văn hóa gắn với nhiều công trình như bến Bạch Đằng, Tân Cảng, hầm Thủ Thiêm...
TP Hồ Chí Minh, vùng đất từng gánh chịu bao đau thương trong chiến tranh, hôm nay đang từng ngày khẳng định vị thế mới, một trung tâm kinh tế, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo của cả nước. Nhưng để đi đến ngày hôm nay, Thành phố mang tên Bác đã trải qua những chặng đường gian khổ, bắt đầu từ những ngày tháng sục sôi của cuộc kháng chiến và những năm đầu sau giải phóng.
'Đời lính gắn với những gian khổ và hiểm nguy nhưng cũng rất đỗi vẻ vang và oanh liệt, suốt quãng đời trai trẻ dành trọn cho việc cầm súng nên tôi luôn nâng niu, trân trọng những kỷ vật đời lính' – đó là lời tâm sự của cựu chiến binh Nguyễn Công Anh khi kể về những kỷ vật chiến trường.
Chứng kiến đồng đội bị địch bắt, giết hại dã man, ông cùng đồng đội đã nén đau thương, rút về chờ đợt tấn công mới. Sau ngày đại thắng, được nghỉ phép về quê, ông không dám kể cho người thân, đồng đội biết vì yêu cầu của địa phương thời đó.
Ngày đất nước thống nhất, ông Tư Cang mới có được niềm vui cho bản thân, được gặp lại vợ con sau 28 năm ròng, khi đó ông đã có cháu ngoại 3 tuổi.
Lữ đoàn 316 Đặc công - Biệt động được Bộ Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam thành lập vào đầu năm 1974, nhằm gấp rút chuẩn bị cho những trận đánh có tính chất quyết định, trong đó có trận đánh chiếm, bảo vệ cầu Rạch Chiếc để đón đoàn quân giải phóng tiến vào Sài Gòn.
Ngày 26/4/2020, tại Đài tưởng niệm liệt sĩ cầu Rạch Chiếc, phường Phước Long A, TP.Thủ Đức; UBND TP.Thủ Đức, Ban liên lạc Hội cựu chiến binh Lữ đoàn Đặc công Biệt động - Bộ Tham mưu miền đã tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm liệt sĩ nhân dịp kỷ niệm 49 ngăm ngày mở màn chiến dịch Hồ Chí Minh và kết thúc thắng lợi vào trưa 30/4/1975, giải phóng hoàn toàn Miền Nam, thống nhất đất nước.
Ngày 26-4, tại Công viên - Bia tưởng niệm các chiến sĩ chiến đấu bảo vệ cầu Rạch Chiếc trong Chiến dịch Hồ Chí Minh (TP Thủ Đức, TPHCM), Ban Liên lạc Cựu chiến binh Lữ đoàn 316 tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm các liệt sĩ.
Ngày 15/02/2024 (nhằm Mùng 6 Tết Giáp Thìn), Câu lạc bộ Truyền thống kháng chiến Khối vũ trang biệt động Quân khu Sài Gòn - Gia Định (SG - GĐ) đã tổ chức lễ dâng hương tưởng niệm các Anh hùng Liệt sĩ lực lượng vũ trang Biệt động Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định trong hai cuộc kháng chiến và cuộc Tổng tiến công nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, tại địa chỉ 499/20 Cách Mạng Tháng Tám, P13Q10, TPHCM. Từ hơn nửa thế kỷ trước, nơi đây là Garage xe phục vụ hậu cần - kỹ thuật cho lực lượng Biệt động SG - GĐ.
Cùng ngắm nhìn những hiện vật thẫm đẫm ký ức hào hùng về ngày Giải phóng miền Nam 30/4/1975, ngày non sông Việt Nam thu về một mối...
Tháng 4, thật may mắn khi gọi điện xin phép được gặp, giọng bác Tư vẫn rổn rảng, dù nay đã 95 tuổi: 'Tới đi, bác đợi!'. Câu chuyện với nhân vật của tôi - Đại tá Nguyễn Văn Tàu (Tư Cang), Anh hùng Lực lượng Vũ trang nhân dân, nguyên Phó Chính ủy Phòng Tình báo miền (B2), nguyên Chính ủy Lữ đoàn 316, luôn đề cập đến dấu-gạch-nối từ lớp người quá khứ với thế hệ hôm nay…
Trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, 52 chiến sĩ đặc công tiểu đoàn Z.22, Z.23 và D81 thuộc Lữ đoàn 316 đặc công biệt động đã anh dũng hy sinh trong trận đánh cầu Rạch Chiếc - cửa ngõ huyết mạch phía Đông - đón đoàn quân giải phóng tiến vào Sài Gòn trong những ngày cuối tháng 4/1975. Gần 48 năm trôi qua, cầu Rạch Chiếc đã có nhiều đổi thay nhưng vẫn còn đó những chiến sĩ đặc công mãi nằm lại ở 'tuổi mười chín đôi mươi' để Tổ Quốc có được niềm vui Thống Nhất.
Những ngày chiến đấu giữ cầu Rạch Chiếc dù đã qua 48 năm nhưng đến giờ vẫn in đậm trong tâm trí ông Nguyễn Đức Thọ-Trung úy Z23, Lữ đoàn đặc công, biệt động 316
Những ngày tháng 4 lịch sử, bản hùng ca đại thắng Mùa xuân năm 1975 lại vọng về, âm vang náo nức lòng người. Kỷ niệm ngày giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước chính là dịp để mỗi người dân, nhất là thế hệ trẻ tự hào về những trang sử hào hùng của dân tộc, nhận thức sâu sắc hơn về giá trị của độc lập, tự do, để tiếp thêm sức mạnh, ý chí quyết tâm trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Dù tuổi đã cao nhưng người lính biệt động Sài Gòn năm xưa Nguyễn Tài On - tổ trưởng Tổ dân phố - mặt trận 3 (tổ dân phố 3) vẫn không chịu nghỉ ngơi, vẫn đầy nhiệt huyết góp sức cho cộng đồng hơn 40 năm qua.
Đại tá Nguyễn Văn Tàu (bí danh Tư Cang) làm Cụm trưởng Cụm tình báo chiến lược H.63 từ 1962 đến 1969 và từ 1972 đến cuối 1973. Với thành quả hoạt động ngay giữa nội thành Sài Gòn trong thời gian dài, năm 1971, Cụm tình báo H.63 được Nhà nước tuyên dương đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang.
Đánh dấu kỷ niệm 46 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2021), Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ tổ chức chương trình giao lưu với những phụ nữ từng tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh và trưng bày chuyên đề 'Cỏ lau thép trong Chiến dịch Hồ Chí Minh'.