Đối với đồng bào Bru-Vân Kiều, văn hóa không chỉ hiện hữu trong những lễ hội được tổ chức theo mùa, những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ hay âm thanh của cồng chiêng giữa đại ngàn. Văn hóa còn nằm trong từng làn điệu dân ca, tiếng sáo, tiếng đàn, trong cách làm một nhạc cụ và những nghi thức được người già truyền lại cho người trẻ. Đó là mạch nguồn âm thầm nuôi dưỡng bản sắc cộng đồng qua bao thế hệ.
Đối với đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều, lễ hội, nhạc cụ, dân ca, trang phục thổ cẩm… là những giá trị cốt lõi, làm nên bản sắc văn hóa, được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ. Ở các thôn, bản bên dòng Sê Băng Hiêng, 2 “cây đại thụ” văn hóa Hồ Văn Lương và Hồ Văn Pù vẫn âm thầm gìn giữ, truyền dạy cho thế hệ trẻ cách chế tác nhạc cụ, các làn điệu dân ca và nghi thức trong lễ hội-những giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một theo thời gian.
Dòng Sê Băng Hiêng lặng lẽ chảy giữa đại ngàn Trường Sơn, uốn mình qua những bản làng Vân Kiều vùng biên Hướng Lập - Quảng Trị rồi ngược vào đất bạn Lào. Hai bên dòng sông ấy từng là một trong những tọa độ lửa khốc liệt nhất trên tuyến Trường Sơn trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Bom đạn đã lùi vào quá khứ. Dòng Sê Băng Hiêng vẫn lặng lẽ chảy giữa đại ngàn và chứng kiến những cuộc trở về...
Trong những năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước, vắt qua địa bàn xã Hướng Lập là tuyến đường 20/7 nối với đường số 10 để bộ đội ta từ miền Bắc vận chuyển hàng hóa, vũ khí và hành quân vào chiến trường miền Nam. Con đường ngày ấy ghập ghềnh đá núi được xây dựng bằng máu xương, đã nâng đỡ hàng vạn bước chân người lính trên những nẻo đường ra trận.
Dọc dãy Trường Sơn hùng vĩ, bên dòng Sê Băng Hiêng hiền hòa, Hướng Lập mang trong mình vẻ đẹp hoang sơ cùng những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc được thiên nhiên và thời gian bồi đắp. Từ một vùng đất biên giới còn nhiều khó khăn, Hướng Lập hôm nay đang từng bước chuyển mình, đánh thức những tiềm năng sẵn có để tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao đời sống người dân.
Hướng Lập với dòng Sê Băng Hiêng, những tên đất như Cù Bai, A Xóc, Cha Lỳ, Sê Pu, Cuôi, Tri, Trăng-Tà Puồng, Tà Rùng… và những cung đường Trường Sơn dọc ngang mãi là kỷ niệm khó quên trong ký ức người lính Trường Sơn của một thời đánh Mỹ. Sau ngày đất nước thống nhất, đồng bào dân tộc thiểu số Bru-Vân Kiều sinh sống đôi bờ sông Sê Băng Hiêng đã từng bước hàn gắn vết thương chiến tranh, khắc phục khó khăn để vươn lên trong cuộc sống. Đếnxã Hướng Lập hôm nay,cùng với đổi thay trong đời sống của người dân, những nỗ lực 'gieo chữ' của đội ngũ giáo viên vùng cao đang chắp cánh ước mơ cho bao thế hệ trẻ trên tuyến biên giới Việt-Lào.
Bên kia con đèo nơi cánh rừng biên giới, mây mù sa xuống tận hiên nhà, người Chênh Vênh vẫn ở đó bao đời và coi rừng già như tri kỷ, bảo vệ từng gốc cổ thụ để đổi lấy bầu không khí trong veo và những mùa lúa đầy kho trong no ấm đủ đầy.
Bên kia con đèo, nơi cánh rừng biên giới, nơi mây mù sa xuống tận hiên nhà, người Chênh Vênh vẫn ở đó bao đời và coi rừng già như tri kỷ, bảo vệ từng gốc cổ thụ để đổi lấy bầu không khí trong veo và những mùa lúa đầy kho.
Mỗi mùa xuân, dòng Sê Băng Hiêng trên miền biên giới lại tràn ngập những bông lau trắng. Bên dòng sông chảy ngược, lòng quân và dân quần tụ ở đôi bờ. Người lính biên phòng giúp đồng bào người Vân Kiều làm kinh tế, giữ văn hóa và yên bình trên dải biên cương.
Người Vân Kiều ở Hướng Lập kể rằng, trên đỉnh động Mang có một mạch nước ngầm phun lên từ lòng núi, nhưng lại chảy về hai hướng khác nhau. Một hướng xuôi theo phía Đông dãy Trường Sơn hợp lưu tạo nên ngọn nguồn con sông Bến Hải. Một hướng quặn ngược dòng về phía Tây dãy Trường Sơn, mang tên gọi Sê Băng Hiêng. Theo cách nói của họ thì Sê Băng Hiêng có nghĩa là dòng sông chảy ngược. Mỗi mùa Xuân, cả một vùng rộng lớn ven đôi bờ, lại tràn ngập những triền lau trắng. Bên dòng sông chảy ngược, lòng quân và dân quần tụ ở đôi bờ. Người lính Biên phòng giúp đồng bào Vân Kiều làm kinh tế, giữ gìn văn hóa và bảo vệ sự yên bình trên dải biên cương.
Từ đường Hồ Chí Minh nhánh Tây, trên hành trình đến với các bản làng đồng bào Bru - Vân Kiều tỉnh Quảng Trị nhân dịp đầu xuân năm mới, chúng tôi bám theo lối đi phía bờ Bắc sông Sê Băng Hiêng qua các bản Sê Pua, Tà Leng và 'xông đất' Cù Bai, địa danh lịch sử trong những năm tháng chiến tranh chống Mỹ gắn với đường Trường Sơn. Ở Cù Bai hiện tại vẫn còn lưu giữ gần như vẹn nguyên dấu tích hệ thống đường ống xăng dầu 'huyền thoại trong huyền thoại'.
Dãy Trường Sơn nơi miền Tây Quảng Trị từ bao đời là quê hương của đồng bào Vân Kiều và Pa Kô, cũng là vùng đất mà nhiều thế hệ những người chiếu phim miền núi Quảng Trị đã gắn bó nghĩa tình. Lặng lẽ cùng năm tháng, các anh vẫn bền bỉ vượt núi cao, suối sâu để đưa những thước phim về với bản làng. Không chỉ mang lại niềm vui, làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của bà con, công việc ấy còn góp phần đổi thay diện mạo nông thôn miền núi dọc theo tuyến biên giới Việt-Lào, để mỗi bản làng thêm ấm no, khởi sắc.
Sê Băng Hiêng, con sông mang cái tên của người Bru-Vân Kiều với ý nghĩa 'dòng sông chảy ngược', miệt mài bồi đắp phù sa cho mảnh đất Hướng Lập ở phía Tây Quảng Trị. Nơi đây là vùng đất biên cương, là quê hương của nhiều nhóm người Vân Kiều như Ka Tiêng, Tà Rùng, Trăng-Tà Puồng, hay Cuôi, Tri, Cha Lỳ, A Xóc, Sê Pu, Cù Bai, Tà Păng. Từng là 'tọa độ chết' của đường Trường Sơn huyền thoại một thời, giờ đây Hướng Lập đã hồi sinh, trở thành một câu chuyện đầy tự hào về cuộc sống mới.
Góp phần làm nên chiến thắng vĩ đại của dân tộc Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước không thể không nhắc tới vai trò của tuyến vận tải chiến lược 559 - Đường Hồ Chí Minh và cũng không thể không nhắc tới Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Bẩm mà tên tuổi của ông sẽ mãi là một phần không thể thiếu của đường Trường Sơn một thời đạn bom khốc liệt.
Với đồng bào Vân Kiều, Pa Cô, không loài cá nào quý bằng cá mát. Không chỉ vì vị ngon khó cưỡng mà còn bởi sự kỳ công trong cách đánh bắt và chế biến...