Nay, nhân dịp Tầm nguyên tự điển (Vân-Hạc Lê Văn Hòe - Quốc học Thư xã, 1941) được Nhà xuất bản Trẻ tái bản, chúng tôi thấy liên quan đến các từ “cậu ấm”, “tập ấm”, “tập tước” cũng cần phải “bàn lại” và “bàn thêm”.
Trong sách vở và các công trình viết về lịch sử Việt Nam, chúng ta không hiếm gặp những cụm từ như Lam Sơn được xem là thang mộc ấp của nhà Lê; Thanh Hóa là thang mộc ấp của nhà Nguyễn...
“Phò mã” vốn là tên một chức quan thời Hán, đầy đủ là Phò mã đô úy, về sau được dùng để chỉ chồng của công chúa, tức là con rể nhà vua. Con dâu của vua có cách gọi khác.
Gốc tích của từ "tang thương" tới từ hình ảnh "thương hải biến tang vi điền", tức "biển xanh hóa ruộng dâu".
Thịt cá tầm trắng, chắc, ít xương dăm và có vị ngọt tự nhiên nên thích hợp với nhiều cách chế biến. Trong đó, cá tầm hấp xì dầu được nhiều gia đình lựa chọn bởi cách làm không quá cầu kỳ, ít dầu mỡ nhưng vẫn giữ được độ mềm ngọt của cá.
Sách 'Tầm nguyên từ điển' (Vân Hạc Lê Văn Hòe - NXB Trẻ, 2026), mục 'THƯỢNG THƯ 尚書' giảng: 'Ngày nay Thượng-Thư là tên gọi các quan đại-thần đứng đầu các bộ trong Triều-đình, hoặc trong Nội-các những nước dân-chủ. THƯỢNG chính là chuộng. THƯ là sách.
Độc giả Lê Giảng (Hạc Thành - Thanh Hóa) hỏi: 'Trong bài 'Về cách giảng chữ 'trọng' trong từ 'trọng tài' trong Tầm nguyên từ điển của Lê Văn Hòe', tác giả Mẫn Nông có nhắc đến câu 'Vọng văn sinh nghĩa'. Cụ thể, ông nhận xét: 'Nguyên nhân có lẽ là do tác giả 'vọng văn sinh nghĩa', dựa vào sự đồng âm của các yếu tố Hán Việt để suy diễn ý nghĩa mà không đối chiếu văn tự gốc'. Về đại ý câu này thì tôi hiểu, nhưng hiểu một cách thấu đáo thì chưa. Tôi cũng chợt nhớ đến một câu khác mà trong Đông y hay dùng, đó là 'Vọng văn vấn thiết'. Vậy đề nghị chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa giải thích một cách tường tận khái niệm 'Vọng văn sinh nghĩa' và 'Vọng văn vấn thiết' để tôi và độc giả được biết.
Trong sách Tầm nguyên từ điển (Vân-Hạc Lê Văn Hòe - Quốc Học Thư Xã ấn hành 1942, NXB Trẻ tái bản quý I, năm 2026), đề cập đến cách giảng chữ 'phách' trong từ 'lạc phách'.
Trong các chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa' số trước, chúng tôi đã bàn đến cách giải thích từ nguyên một số từ như 'phiền phức', 'phức tạp', 'giá họa', 'trọng tài', 'canh kệ', của sách Tầm nguyên từ điển (Vân-Hạc Lê Văn Hòe - Quốc Học Thư Xã ấn hành 1942, NXB Trẻ tái bản quý 1, năm 2026). Chuyên mục này, chúng tôi tiếp tục đề cập đến cách giảng chữ 'ngần' trong từ 'trắng ngần'.
'Tầm nguyên từ điển' của Vân Hạc Lê Văn Hòe là cuốn sách được Quốc Học Thư Xã ấn hành lần đầu năm 1942, và NXB Trẻ tái bản quý I năm 2026. Trong chuyên mục 'Cà kê chuyện chữ nghĩa' số trước, chúng tôi đã bàn đến cách giải thích từ nguyên nghĩa một số từ, cụm từ như: 'phiền phức', 'phức tạp', 'giá họa', 'trọng tài', của sách này. Trong chuyên mục này chúng tôi tiếp tục đề cập đến cách giảng chữ 'canh' trong 'canh kệ'.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa hai số trước, chúng tôi đã bàn đến cách giải thích từ nguyên các từ 'phiền phức', 'phức tạp' và 'giá họa' trong Tầm nguyên từ điển của Vân Hạc Lê Văn Hòe. Trong chuyên mục này chúng tôi tiếp tục đề cập đến cách giảng chữ 'trọng' trong từ 'trọng tài' của cuốn từ điển này.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi có bài viết: Về cách giảng hai từ 'phiền phức' và 'phức tạp' trong 'Tầm nguyên từ điển' của Lê Văn Hòe. Sau khi phân tích và chứng minh, chúng tôi đã đi đến kết luận: 1. Trong Hán ngữ, cả phiền phức 繁複, lẫn phức tạp 複雜, đều được từ điển ghi nhận thống nhất bằng chữ 'phức' có tự hình là 複 (bộ y), chứ không phải chữ phức 輻 (bộ xa 車) nghĩa là nan hoa bánh xe; 2. Chữ tạp, trong từ 'phức tạp' 複雜 có nghĩa là pha tạp, không thuần nhất, chứ không mang nghĩa chuyên biệt là 'món rau trộn'.
Người Việt thường dùng lẫn lộn 'khí hậu' và 'thời tiết' nhưng theo các từ điển, đây là hai khái niệm khác nhau, gắn với cách người xưa chia mùa và quan sát thiên nhiên.
Sách Tầm nguyên từ điển (Vân-Hạc Lê Văn Hòe - Quốc Học Thư Xã ấn hành 1942, NXB Trẻ tái bản quý 1, năm 2026). Ở hai mục từ 'phiền phức' và 'phức tạp', tác giả có những cách giải thích đáng chú ý, nhưng xét theo tự hình và lịch sử ngữ nghĩa Hán ngữ thì còn nhiều điểm cần xem xét lại.
Sáng 19/4, trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 21/4 và kỷ niệm 45 năm thành lập NXB Trẻ, cuộc trò chuyện giữa 3 diễn giả: GS.TS Nguyễn Đức Dân, PGS.TS Trịnh Sâm và Nhà báo Dương Thành Truyền tại buổi giao lưu 'Tiếng Việt lạ mà quen' đã khơi gợi tình yêu tiếng Việt và giới thiệu những góc nhìn mới mẻ qua 3 tác phẩm vừa ra mắt, góp phần làm giàu thêm kho tàng của bộ sách 'Tiếng Việt giàu đẹp' suốt hơn 25 năm qua.
Trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026, sáng 19.4, tại Đường Sách TP.HCM, Nhà xuất bản Trẻ đã tổ chức buổi giao lưu đầy cảm hứng với chủ đề 'Tiếng Việt lạ mà quen'.
Trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam năm 2026, sáng 19-4, tại Đường sách TPHCM, NXB Trẻ tổ chức chương trình giao lưu, tọa đàm với chủ đề 'Tiếng Việt lạ mà quen'.
'Tầm nguyên từ điển' là cuốn từ điển truy tìm nguồn gốc của từ, nơi mỗi từ ngữ đều gắn với một câu chuyện về lịch sử và văn hóa.
Chiều 17-3, đoàn công tác Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM do đồng chí Lê Văn Minh, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM làm trưởng đoàn, đã đến thăm Nhà xuất bản Trẻ nhân kỷ niệm 45 năm ngày thành lập (24-3-1981 - 24-3-2026).
Ngôn ngữ, vốn dĩ là một không gian sống. Chạm đến hồn cốt một câu ca dao, tục ngữ... cũng đồng thời chạm vào những giá trị sâu bền của tâm thức cộng đồng.
Trong Nam có từ 'xạo xự', chưa cần phải tra từ điển, ta hoàn toàn toàn có biết đó là từ dùng chỉ những ai nói dóc, nói láo, bốc phét, là do có từ 'xạo' sờ sờ ra đó.
Vốn dòng dõi họ Lê (Lê Lai), sinh ra lớn lên ở giai đoạn đầu của nhà Nguyễn, Lê Công Trực sống qua 3 đời vua, và đều được đánh giá cao vì sự mẫn cán, một lòng tôi trung.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã đề cập đến một số từ láy gốc Hán mông muội, mộng mị, mơ mòng. Trong bài này, chúng tôi tiếp tục phân tích nghĩa của các yếu tố trong các từ láy gốc Hán phân trần, phấn chấn, phiền phức. (Phần để trong ngoặc kép sau số mục là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên; phần xuống dòng là phân tích và trao đổi của chúng tôi):
Khi mua vàng ở Việt Nam, người ta thường tính bằng chỉ, 10 chỉ là 1 lượng. Vậy tại sao lại có cách tính như vậy?
Nghe tên món bò bía, nhiều người nghĩ thành phần chính của nó là thịt bò nên khi thưởng thức thì sửng sốt thắc mắc: Vì sao gọi là bò bía mà không có bò?
Chúng ta thường thấy trong các loại hình nghệ thuật dân gian, nghệ sĩ nữ được gọi là 'đào', nghệ sĩ nam được gọi là 'kép'.
'Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam' của tác giả Nguyễn Hạnh được nhận xét là tựa sách giàu giá trị khi gắn với kho tàng về lễ nghi, thờ cúng, phong tục tập quán từ ngàn xưa của dân tộc Việt Nam.
Là tựa sách phù hợp cho dịp Tết cổ truyền, cuốn 'Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam' đào sâu vào các phong tục, tập tục thể hiện văn hóa tín ngưỡng của người Việt; giải thích cội nguồn, ý nghĩa và cách thực hiện, góp phần gìn giữ truyền thống.
Xót người tựa cửa hôm mai/ Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ (Truyện Kiều). Thức khuya dậy sớm chuyên cần/ Quạt nồng ấp lạnh giữ phần đạo con (Ca dao).
Bằng việc 'thám bản tầm nguyên' (tra cứu đến tận nguồn gốc) trong cách cấu tạo từ, nghiên cứu những tác phẩm sử, điển cố, điển tích cũng như từ điển… học giả Nguyễn Hạnh đã đưa ra những góc nhìn tương đối mới lạ về cuộc hành trình tìm về cội nguồn tín ngưỡng người Việt, từ thời dựng nước cho đến ngày nay qua tác phẩm 'Thực hành văn hóa tín ngưỡng Việt Nam'.
Tiếp nối xu hướng những năm qua, các sàn diễn thời trang năm 2023 thường xuyên đưa người xem du ngoạn và thưởng thức thiên nhiên, văn hóa tại nhiều vùng miền đất nước. Bằng ngôn ngữ của thời trang, thông điệp gìn giữ và phát huy bản sắc Việt Nam thêm một lần được tôn vinh, lan tỏa tới công chúng trong nước và quốc tế.
Đố bạn đoán được nguồn gốc của từ 'minh tinh'?
Một chuyện đã cũ, để 'canh' mua đủ bộ Từ điển bách khoa Việt Nam 4 tập phải mất 10 năm, 1995-2005, nhưng tình cờ đọc mấy bài viết của An Chi, trước đó bút danh là Huệ Thiên thấy 'trớt quớt' và có chút suy giảm lòng tin ở bộ từ điển bách khoa đồ sộ này.
* Các truyền thuyết nào được nhắc đến trong câu ca dao 'Tục truyền tháng Bảy mưa ngâu/ Con trời lấy chú chăn trâu cũng phiền'? (Trương Văn Mỹ, quận Sơn Trà, Đà Nẵng)