Giữa màu xanh đại ngàn, tại Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt Mái đá làng Vành và Hang xóm Trại vẫn hiện hữu những dấu tích của con người từ hàng vạn năm trước như những “cuốn sách cổ” bằng đá, lưu giữ ký ức về đời sống, sinh hoạt và quá trình phát triển của cư dân thời tiền sử, góp phần làm nên giá trị đặc biệt của Văn hóa Hòa Bình.
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới, tỉnh Phú Thọ đang tập trung triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, là nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Là vùng Đất Tổ cội nguồn linh thiêng, Phú Thọ sở hữu hệ thống di tích lịch sử, danh thắng và các giá trị văn hóa tâm linh phong phú. Sự kết hợp hài hòa giữa tài nguyên thiên nhiên và tín ngưỡng truyền thống tạo lợi thế để địa phương phát triển du lịch văn hóa tâm linh trở thành sản phẩm đặc trưng, góp phần thu hút khách du lịch, thúc đẩy tăng trưởng bền vững.
Phát triển văn hóa và con người là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển nhanh, bền vững. Quan điểm đó tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, văn kiện có ý nghĩa định hướng lớn trong giai đoạn đất nước bước vào thời kỳ phát triển mới. Nghị quyết nhấn mạnh văn hóa phải thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, gắn kết hài hòa với chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, an ninh và đối ngoại; thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia.
Với sự chuẩn bị công phu và tâm huyết, Bảo tàng Hùng Vương đang nỗ lực tái hiện không gian di sản rực rỡ, hứa hẹn trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc phục vụ đồng bào và du khách trong dịp Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng năm Bính Ngọ 2026.
Nằm ở sườn phía Đông của núi Khụ Trại, Hang Xóm Trại thuộc xóm Trại Sào, xã Mường Vang là nơi có sự phát hiện đầu tiên và nhiều nhất các di tích khảo cổ học thuộc Văn hóa Hòa Bình - văn hóa khảo cổ nổi tiếng không chỉ tồn tại ở Việt Nam mà còn ở các nước khác trong khu vực Đông Nam Á.
Sau sáp nhập, toàn tỉnh có 979 di tích đã xếp hạng, trong đó 6 di tích quốc gia đặc biệt là: Khu di tích lịch sử Đền Hùng; Tây Thiên - Tam Đảo; Tháp Bình Sơn; Đình Thổ Tang; Cụm đình Hương Canh; Hang Xóm Trại và Mái đá Làng Vành; có 176 di tích quốc gia, 79 di tích cấp tỉnh.
Được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 694/QĐ-TTg, ngày 18/7/2024, cụm di tích khảo cổ Hang xóm Trại, xã Mường Vang và Mái đá làng Vành, xã Yên Phú đã khẳng định giá trị khoa học độc bản của nền 'Văn hóa Hòa Bình'. Với không gian phát triển mới sau sáp nhập đơn vị hành chính, việc Thủ tướng Chính phủ vừa phê duyệt nhiệm vụ Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi mở ra cơ hội lớn để địa phương nâng tầm giá trị di tích.
Đất Tổ Phú Thọ - cội nguồn của dân tộc Việt Nam là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, với hệ thống di sản văn hóa phong phú, độc đáo, phản ánh sinh động quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Việt. Những năm qua, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa luôn được tỉnh quan tâm thực hiện đồng bộ, góp phần gìn giữ bản sắc dân tộc, đáp ứng nhu cầu văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân, tạo sức hấp dẫn riêng cho du lịch Phú Thọ trong hành trình phát triển kinh tế - xã hội.
Ngày 19/11/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2531/QĐ-TTg phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và Mái đá làng Vành, tỉnh Phú Thọ.
Ngày 19/11, Phó Thủ tướng Mai Văn Chính ký Quyết định số 2531/QĐ-TTg phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt hang xóm Trại và mái đá làng Vành, tỉnh Phú Thọ.
Bộ VHTT&DL vừa phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi đối với 2 di tích khảo cổ đặc biệt là Hang xóm Trại và Mái đá làng Vành.
Phó Thủ tướng Mai Văn Chính ký Quyết định số 2531/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt Hang xóm Trại và Mái đá làng Vành, tỉnh Phú Thọ.
Ở xã Mường Vang có một ngọn núi giữa thung lũng trù phú bên dòng suối Lạn. Trên đó có hang xóm Trại nằm ở độ cao 15m so với mặt thung lũng, cửa hang rộng 8m, cao 10m và hang sâu 13m. Năm 2001, hang xóm Trại được Bộ VH,TT&DL xếp hạng Di tích Quốc gia và năm 2024 được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt.
Mường Vang – một trong bốn vùng Mường lớn của tỉnh, từ lâu được biết đến như 'cái nôi' của nhiều giá trị văn hóa đặc sắc trong nếp sống, phong tục tập quán của đồng bào dân tộc Mường. Sau khi thành lập trên cơ sở sáp nhập các xã Tân Lập, Quý Hòa và Tuân Đạo, xã Mường Vang đã và đang mở ra không gian phát triển mới, giàu tiềm năng, hội tụ cả bề dày truyền thống, cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp và những cơ hội bứt phá trong giai đoạn hội nhập.
Một làn gió mới đang thổi trên khắp các thung lũng, sườn đồi của vùng đất Tứ Mường lịch sử (Bi, Vang, Thàng, Động). Sau thành công của Đại hội Đảng bộ lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025-2030, một chương mới đang mở ra với những khát vọng lớn lao. Từ những nghị quyết trên giấy, một sự chuyển động mạnh mẽ đang diễn ra trong thực tế, với mục tiêu xuyên suốt: Phát triển kinh tế nhanh và bền vững, nâng cao đời sống người dân, đồng thời 'đánh thức' và phát huy những giá trị văn hóa Mường đặc sắc đã lắng đọng qua hàng ngàn năm lịch sử.
Tỉnh Phú Thọ sau hợp nhất đã trở thành nơi hội tụ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc Việt Nam xuyên suốt hàng ngàn năm lịch sử. Hệ thống di sản văn hóa của Phú Thọ chính là nguồn lực quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển bền vững của địa phương.
Trong Đề án sáp nhập hợp nhất 3 tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ đặt ra yêu cầu cao về tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa vùng miền. Câu chuyện giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc Mường càng trở nên cấp thiết sau sáp nhập, bởi chỉ tính riêng ở Hòa Bình (cũ) tỷ lệ dân tộc Mường chiếm trên 63% dân số. Đây không chỉ là vấn đề bản sắc, mà còn là yếu tố cốt lõi để tỉnh Phú Thọ phát triển bền vững, khẳng định vị thế trong một không gian hành chính mới rộng lớn hơn.
Trong Đề án sáp nhập hợp nhất 3 tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ đặt ra yêu cầu cao về tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa vùng miền. Câu chuyện giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc Mường càng trở nên cấp thiết sau sáp nhập, bởi chỉ tính riêng ở Hòa Bình (cũ) tỷ lệ dân tộc Mường chiếm trên 63% dân số. Đây không chỉ là vấn đề bản sắc, mà còn là yếu tố cốt lõi để tỉnh Phú Thọ phát triển bền vững, khẳng định vị thế trong một không gian hành chính mới rộng lớn hơn.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, vùng Mường Vang (huyện Lạc Sơn cũ) thành lập 8 xã, gồm: Ngọc Sơn, Quyết Thắng, Thượng Cốc, Lạc Sơn, Đại Đồng, Yên Phú, Mường Vang, Nhân Nghĩa. Trong bối cảnh thay đổi địa giới hành chính và được đặt trong không gian phát triển lớn hơn, bản sắc văn hóa ở 'vùng lõi' dân tộc Mường vẫn được bảo tồn, phát huy giá trị. Với trên 15 vạn dân, trong đó 92% là người Mường, Mường Vang được biết đến là vùng đất Mường cổ, hội tụ những nét văn hóa độc đáo...
Nhiều người khá ngạc nhiên với tình trạng nhiều đồ vật hữu cơ, vốn để trong môi trường bình thường chỉ vài ba ngày đã hỏng hoặc biến mất, bỗng được phát hiện ở những hố băng hay đầm lầy nhiều ngàn năm tuổi vẫn còn như mới...
Hòa Bình là vùng đất cổ, có nền văn hóa phát triển, cái nôi của văn hóa Mường (với 07 dân tộc, trong đó người Mường chiếm khoảng 63% dân số cả tỉnh); nhiều di tích văn hóa, lịch sử; nền ẩm thực đa dạng, phong phú (có tới 786 di sản văn hóa phi vật thể; hơn 18.000 hiện vật có giá trị...). 'Văn hóa Hòa Bình' là một di sản quý giá của đất nước và nhân loại, cần phải được tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn phát huy giá trị mang tầm thế giới.
Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Thành Long đã ký Quyết định số 152/QĐ-TTg ngày 17/01/2025 xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (đợt 17, năm 2025) đối với 5 di tích, nâng tổng số
Tại Kỳ họp thường lệ cuối năm 2024, HĐND tỉnh Hòa Bình khóa XVII, nhiệm kỳ 2021 - 2026 thông tin, dự kiến năm 2024, tỉnh có 19/19 chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội đạt và vượt kế hoạch đề ra.
19/19 chỉ tiêu dự kiến đạt và vượt kế hoạch đã đề ra năm 2024 là minh chứng rõ nét cho sự quyết tâm của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Hòa Bình trong công cuộc xây dựng và phát triển thời kỳ đổi mới. Để tiếp tục thực hiện thắng lợi kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2025, Hòa Bình sẽ quyết liệt thực hiện đồng bộ 4 đột phá chiến lược; huy động mọi nguồn lực, phát huy các tiềm năng, lợi thế; tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, thuận lợi nhằm thu hút thêm các nhà đầu tư trong và ngoài nước.
Hang Xóm Trại và mái đá Làng Vành thể hiện rõ nét về đặc trưng của một di tích lớn mang tính chất trung tâm và ở trung tâm vùng lõi của Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam.
Những ngày qua, du khách đến Hòa Bình đã được trải nghiệm và đắm chìm vào hàng loạt sự kiện đặc sắc, hấp dẫn của Tuần Văn hóa - Du lịch Hòa Bình. Sự kiện đã thu hút hàng vạn khách du lịch trong nước và quốc tế.
Tối 16/11, Tỉnh ủy, Hội đồng Nhân dân, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia Đặc biệt Di tích khảo cổ Hang xóm Trại, Mái đá Làng Vành và Khai mạc Tuần Văn hóa-Du lịch tỉnh năm 2024.
Tối 16/11, Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình tổ chức Lễ đón nhận Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt - Di tích khảo cổ Hang xóm Trại, Mái đá Làng Vành và Khai mạc Tuần Văn hóa - Du lịch tỉnh năm 2024.