Sáng ngày 22/2 (tức mùng 6 Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026), tại khu di tích đền Khụ Chẹ, xã Tân Lạc đã long trọng tổ chức lễ hội truyền thống và đón nhận quyết định công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với 'Nghệ thuật tạo hoa văn cạp váy của người Mường'.
Vùng đất Ái Thượng (nay thuộc xã Điền Lư) nằm trong không gian của Mường Ai. Bên sông Mã, đồng ruộng tốt tươi lại được bao quanh bởi núi đồi xanh mát tạo nên một Ái Thượng với cảnh quan yên bình, tươi đẹp. Ái Thượng cũng là địa bàn sinh sống của phần đông đồng bào dân tộc Mường.
Trong căn nhà nhỏ ở phố Hữu Nghị, xã Lạc Sơn, tiếng thời gian như chậm lại. Ở tuổi 95, cụ bà Bùi Thị Diên vẫn minh mẫn, thường kể lại cho con cháu nghe những năm tháng sục sôi của cách mạng. Trên bàn thờ gia tiên, di ảnh cụ Quách Hy quan lang Mường Khói năm xưa và con trai cả Quách Đức Rưỡng được đặt trang trọng. Dưới di ảnh, hương khói chưa bao giờ tắt, như nối nhịp ký ức một gia tộc từng từ bỏ mọi bổng lộc, danh vọng để đi theo tiếng gọi non sông, dấn thân theo Cách mạng...
Trong hệ thống tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số Việt Nam, bộ lịch tre của người Mường nổi bật như một hình thức ghi chép và quản lý thời gian mang đậm tính biểu tượng và thực tiễn. Đây không chỉ là công cụ để xác định chu kỳ canh tác, tổ chức lễ hội, hay đo lường thời tiết theo mùa, mà còn là một biểu hiện sâu sắc của thế giới quan, nhân sinh quan và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong văn hóa Mường. Đây cũng chính là một 'cuốn sách' không lời nhưng chứa đựng cả hồn cốt văn hóa của người dân tộc Mường từ bao đời nay.
Được lời mời của anh bạn, Tết Nguyên đán xong, chúng tôi ngược sông Đà lên vùng đất cổ Mường Bi chơi xuân và xem lễ hội khai hạ vào ngày mùng bẩy tháng giêng của đồng bào nơi đây. Trên đường du xuân ấy, tôi chợt nhớ đến câu nói của người xưa về đất Mường ở tỉnh Hòa Bình: 'Nhất Bi, nhì Vang tam Thàng, tứ Động'.
Xứ 'Mường Trong' là danh xưng của người Mường quần cư ở Thanh Hóa để phân biệt với 'Mường Ngoài' Hòa Bình. Cách gọi này không biết có phải chỉ đơn thuần chỉ là phân biệt ranh giới địa lý hay còn có ngụ ý rằng nơi đây là 'Mường gốc' như cách người Mường Thiết Ống - Bá Thước vẫn nhận xường Thiết Ống là 'xường gốc' chăng? Cao Sơn Hải là người con của 'Mường Trong', vùng Cẩm Thủy. Có ba địa chỉ ở Thanh Hóa người Mường quần cư đông nhất là Bá Thước, Cẩm Thủy và Ngọc Lặc. Và họ Cao là một trong những họ lớn của người Mường, thuộc dòng dõi 'lang cun'.
Người Mường có câu: Mường có lang, làng có đạo. Mường tức là đơn vị tổ chức xã hội, tập hợp nhiều làng trong cùng một thung lũng, hay nhiều thung lũng, liền kề nhau. Đơn vị tổ chức này đặt dưới sự cai quản của một dòng họ quý tộc mà người Mường vẫn gọi là 'nhà Lang'.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Vương Anh trong bộ mo sử thi đồ sộ 'đẻ đất, đẻ nước' đã từng nói: 'Đám hiếu ở Mường Vang - điểm hội tụ của văn hóa dân gian mang tính nhân văn sâu sắc'.