"Ăn cho đã cái nư", "làm nư", "nư lên" là các cách nói Nam Bộ, đã được nhiều từ điển giải nghĩa.
“Giấy rách phải giữ lấy lề” dùng chữ “lề” theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, vừa chỉ phần mép giấy được chừa lại, vừa hàm ý giữ gìn nề nếp, phẩm hạnh trong hoàn cảnh khó khăn.
Có nhiều cách lý giải về nguồn gốc xuất hiện cách nói "từ đời tám hoánh" trong tiếng Việt.
Có sách lý giải "ông Ba Bị" vốn là ông Phạm Đăng Hưng, vốn từng làm quan dưới triều vua Gia Long; cũng có sách nói "ông Ba Bị" là hòa thượng Trung Đình.
Theo An Chi, “chín chiều” trong câu “ruột đau chín chiều” không chỉ chín buổi chiều hay chín hướng, mà bắt nguồn từ thành ngữ “cửu hồi trường”, chỉ cảm giác ruột gan đau quặn thắt.
Từ "chảng" có nguồn gốc từ một câu chuyện dân gian về "Ông Chảng", theo cuốn "Diện mạo văn học dân gian Nam Bộ".
Ở kỳ trước, chúng tôi đã điểm lại một số cách giải thích nghĩa đen của thành ngữ 'Nghe hơi nồi chõ' trong các từ điển và sách nghiên cứu, đồng thời chỉ ra những điểm không thuyết phục. Qua các cứ liệu ngôn ngữ, bài viết cũng đã chứng minh 'nghe' trong thành ngữ này không phải là nghe bằng tai mà có nghĩa là ngửi, còn 'hơi' là mùi, chứ không phải độ sôi, tiếng nước sôi, hay hơi nước bốc lên từ nồi chõ.
Đọc lại bài Kính người già cả in năm 1893 tại Sài Gòn của Trương Minh Ký, ta thấy có đoạn: 'Bậu ôi, người già nầy đáng cho bậu cung kính lắm, và nếu bậu muốn cho ngày kia khỏi bị búng rảy, khi bậu trở về già như vậy, thì phải kính trọng người ấy'.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa (7/7/2025), chúng tôi đã chứng minh 'nuốt chửng' và 'nuốt trửng' là trường hợp lưỡng khả về chính tả. Trong bài viết này, chúng tôi xin 'cà kê' sang một chuyện thú vị khác, đó là từ 'trộng' đến 'lống'.
1. Cách đây 971 năm, mùa đông năm 1055 ở nước ta thời tiết thay đổi bất thường, giá rét khủng khiếp, khí trời lạnh buốt, vua Lý Thánh Tông bảo các quần thần:
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nói về hai từ ghép bị nhận lầm là từ láy, đó là dằn dỗi và vùng vằng. Trong chuyên mục này, chúng tôi tiếp tục phân tích kết cấu đẳng lập của hai từ 'sồ sề' và 'sống sít'. (Phần để trong ngoặc kép là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên - NXB Khoa học Xã hội, 2011; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
'Đánh hôi' nghĩa là gì? 'Nhân có vụ đang đánh nhau, cũng xông vào để đánh (thường là người vốn ghét sẵn) - Đại từ điển tiếng Việt (1999) giải thích. Còn theo Từ điển tiếng Việt của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, bản in 1988: 'Đánh hôi': 'Lợi dụng đánh người vốn mình không ưa nhân lúc có vụ đánh nhau'.
Trong Truyện Kiều, về từ 'hay', Nguyễn Du sử dụng cả thảy 38 lần với nhiều nghĩa khác nhau, chẳng hạn là biết, hiểu, nghe: 'Khuôn xanh biết có vuông tròn mà hay'; là xảy ra nhiều lần: 'Sinh rằng: Hay nói đè chừng'; hoặc là: 'Trăm năm biết có duyên gì hay không'…
Chương trình Vua Tiếng Việt yêu cầu hoàn thiện ngữ liệu 'Ngựa mạnh chẳng quản đường dài/ Nước... mới biết tài trai anh hùng'.
Gõ hai chữ 'ong dú' vào Google chúng ta sẽ dễ dàng tìm thấy hàng loạt kết quả như: 'Nuôi ong dú không cho ăn, bán mật thu về hàng trăm triệu đồng' (Báo Nông nghiệp và Môi trường); 'Tìm hiểu đặc điểm của ONG DÚ – Loài ong không đốt' (tracuuduoclieu.vn); 'Độc đáo nghề nuôi ong Dú rừng' (Báo Đồng Nai); 'Ong dú 'định cư' cho mật chất lượng tốt' (Báo Nhân Dân),... Ngoài những tít báo như vừa liệt kê, Báo Dân Trí có tít gợi tò mò: 'Thành triệu phú nhờ nuôi loài ong có tên gọi rất... lạ'. Cái 'tên gọi rất... lạ' đây chính là 'ong dú' xuất hiện ở đầu bài viết: 'Người đàn ông ở Phú Yên lên rừng tìm ong dú đưa về nhà nuôi để lấy mật kết hợp với bán giống, mỗi năm thu lợi 150 triệu đồng',...
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã có bài viết 'Nuộc lạt và nút lạt', trong đó chỉ rõ sự khác nhau của 'nút' và 'nuộc'. Cụ thể 'nút' là chỗ hai đầu dây buộc vào nhau, còn 'nuộc' là vòng dây buộc để dẫn đến 'nút', chứ không phải 'ngôn ngữ miền Nam' gọi 'nút' là 'nuộc'.
Từ năm 1895, ông Hùinh Tịnh Paulus Của có ghi nhận 'tiếng mới' thuở ấy vừa du nhập vào lời ăn tiếng nói: 'Làm lửa' - nay chẳng hề thấy ai sử dụng, tự nó đã đào thải, cụm từ này được giải thích: 'Lãnh việc chụm lửa dưới tàu khói'. Tương tự,'Một lần nhúm bếp lửa một lần khó', mấy ai còn nhớ đến nghĩa bóng: 'Nhen nhúm, gây dựng cho ra sự nghiệp, cho thành đôi bạn thì là rất khó'.
Chương trình Vua Tiếng Việt đưa ra câu hỏi: 'Có bao nhiêu lỗi sai chính tả trong câu: 'Cái nút vừa sổ ra, thì loeng xoeng, cả món tiền rơi tiệt cả xuống ghạch'?
Trong Nam có từ 'xạo xự', chưa cần phải tra từ điển, ta hoàn toàn có biết đó là từ dùng chỉ những ai nói dóc, nói láo, bốc phét là do có từ 'xạo' sờ sờ ra đó. 'Xự' là từ nhằm nhấn mạnh hơn sắc thái của xạo để trở thành xạo xự, không thế còn có từ xạo ke, tương tự láo/ láo toét/ láo khoét, nói khoác/ nói khoác lác…
Trong một bài viết trên mạng xã hội, tác giả nọ viết 'Mưa sầm sầm. Lá bắt đầu giạt vào sân...'. Câu này mô tả cơn mưa lớn đổ xuống đường phố, nước nhanh chóng dềnh lên, khiến lá khô trôi giạt vào sân nhà.
Vua Tiếng Việt (25/4/2025) yêu cầu 'Hãy viết lại cho đúng từ sau: nuốt trửng'. Người chơi viết lại thành 'nuốt chửng', thì được người dẫn chương trình xác nhận là đúng, và đáp án hiện trên màn hình hai chữ 'nuốt chửng'.
Một chương trình tìm hiểu về tiếng Việt trên truyền hình yêu cầu người chơi hoàn thành ngữ liệu 'Ngó lên nuộc lạt... ... / Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu'.
Trong vườn còn sót lại một cây gòn. Đến mùa, chúng bung ra những bông nhẹ bẫng, mềm như mây trắng vắt ngang trời, theo gió tản mát muôn phương.
Một chương trình trò chơi về tiếng Việt đưa ra yêu cầu 'Hãy tìm hai từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa với từ 'ăn'.
Cuốn sách Góp lời cho văn chương phương Nam (NXB Đà Nẵng, 2025) do PGS-TS Võ Văn Nhơn chủ biên và viết giúp độc giả nắm được các dấu mốc quan trọng của văn chương phương Nam từ khi hình thành cho đến những tác phẩm gần đây.
Có những lời răn dạy của ông bà mình từ đời xửa đời xưa, trải dài theo năm tháng, dù thời đại có thay đổi thế nào vẫn không lỗi thời, thí dụ: 'Cờ bạc là bác thằng bần/ Cửa nhà bán hết chân tra vào cùm'. Bần là nghèo khó, nghèo rớt mồng tơi. Tục ngữ có câu 'Phú bất nhân, bần bất nghĩa' chưa hẳn đã đúng, chỉ vơ đũa cả nắm bởi dù tình huống nào, trường hợp nào cũng có ngoại lệ. Thế nhưng, hễ đã bần do cờ bạc, sát phạt đỏ đen ắt chẳng ai thương xót, cảm thông cho cái sự nghèo túng ấy.
Trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố Huế bước sang một giai đoạn mới, giai đoạn xây dựng và phát triển với tâm thế là thành phố di sản văn hóa đầu tiên của Việt Nam…
Tự dưng lại nhớ đến ông Chử Đồng Tử. Mối tình của ông với Tiên Dung, nay nhìn lại ta ắt nghĩ đến một chi tiết hết sức đắt giá nếu được xây dựng thành phim càng hấp dẫn.
Trong tiếng Việt, những lỗi chính tả liên quan đến X và S, nguyên nhân thường do phát âm không chuẩn (không phân biệt âm X và S), không nắm được nghĩa yếu tố cấu tạo từ. Sau đây là một số trường hợp người viết cần chú ý để tránh sai sót.
Đọc Tiếng Việt cắc cớ cũng cứng cựa (NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2024), ta thấy Lê Minh Quốc 'vòng vo' không phải vì 'không dám nói thẳng vào vấn đề', mà là đi quanh truy tìm cho rõ ngọn ngành từng câu từng chữ trong tiếng Việt.