Thương mại điện tử mở rộng dư địa xuất khẩu số

Để thúc đẩy xuất khẩu số cần gỡ điểm nghẽn về năng lực số, hải quan, logistics. Ảnh: Hoàng Hạnh

Xuất khẩu số mới chiếm 0,48%

Theo Bộ Công Thương, năm 2025, quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 31 tỷ USD, thuộc nhóm 10 thị trường lớn nhất thế giới và đứng thứ ba ASEAN.

Xuất khẩu qua thương mại điện tử tăng 78%, song tỷ trọng kênh này mới chiếm 0,48% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước. Kim ngạch xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử đạt khoảng 4,45 tỷ USD, trong khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 930 tỷ USD.

Với dư địa còn lớn, vấn đề đặt ra là làm thế nào để doanh nghiệp chuyển sự hiện diện trên nền tảng số thành đơn hàng ổn định, doanh thu và thị phần thực chất ở nước ngoài.

Theo bà Lại Việt Anh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), bán hàng qua nền tảng số đang trở thành một phần của hạ tầng thương mại mới, tạo thêm động lực cho xuất nhập khẩu trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc.

So với kênh xuất khẩu truyền thống có nhiều tầng trung gian, thương mại điện tử có thể rút ngắn hành trình tới người tiêu dùng cuối cùng.

Đây là cơ hội đáng kể cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa vốn khó tự xây dựng mạng lưới phân phối ở nước ngoài. Việc tiếp cận trực tiếp khách hàng cũng giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu, đánh giá phản hồi và điều chỉnh sản phẩm.

Một số ngành hàng như dệt may, giày dép và sản phẩm chăm sóc cá nhân được đánh giá còn dư địa phát triển trực tuyến từ 80% đến 99%.

Tuy nhiên, xuất khẩu qua thương mại điện tử vẫn tập trung ở một số nhóm hàng tiêu dùng, chưa mở rộng tương xứng sang hàng công nghiệp chế biến và nông sản chế biến sâu.

Thị trường tiếp cận cũng chủ yếu là các quốc gia lân cận, do khoảng cách địa lý kéo theo yêu cầu phức tạp hơn về vận tải, logistics, thông quan và quy định nhập khẩu.

Theo bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử vẫn chiếm tỷ trọng khiêm tốn. Khi thị trường đích càng xa, doanh nghiệp càng phải tính toán kỹ chi phí vận chuyển, thủ tục và điều kiện kinh doanh tại nước sở tại.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Đình Toản, Trưởng ban Thương mại điện tử xuyên biên giới của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), cho rằng điểm nghẽn lớn nằm ở năng lực số và tâm lý thiếu tự tin đầu tư dài hạn. Nhiều doanh nghiệp nhận thức được cơ hội nhưng chưa có kế hoạch bài bản, nguồn lực và nhân sự chuyên trách, khiến kết quả kinh doanh chưa đạt kỳ vọng, từ đó tiếp tục dè dặt với kênh xuất khẩu này.

Thực tế cho thấy, đưa sản phẩm lên sàn mới chỉ là bước khởi đầu. Doanh nghiệp còn phải khảo sát nhu cầu, xây dựng thương hiệu và nội dung số, chuẩn hóa chất lượng, bao bì, nhãn mác, tổ chức thanh toán, chăm sóc khách hàng và xử lý dữ liệu.

Hàng hóa cũng phải đáp ứng quy định của cả Việt Nam và thị trường nhập khẩu. Nếu thiếu một mắt xích, cơ hội tiếp cận khách hàng chưa chắc chuyển thành giao dịch hiệu quả.

Gỡ điểm nghẽn từ hải quan đến logistics

Để xuất khẩu trực tuyến phát triển, cần hình thành hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, đủ mạnh thay vì chỉ khuyến khích doanh nghiệp mở gian hàng trên các nền tảng. Theo bà Lại Việt Anh, cơ quan quản lý cần hoàn thiện thể chế và hạ tầng; cơ quan xúc tiến thương mại mở rộng thị trường; hải quan tạo thuận lợi cho dòng hàng hóa; nền tảng số hỗ trợ kết nối người mua, còn doanh nghiệp logistics, thanh toán và bảo hiểm… bảo đảm giao dịch thông suốt.

Theo các chuyên gia, để đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan thủ tục thông quan, hồ sơ xuất khẩu và yêu cầu dữ liệu cần được xử lý hiệu quả hơn nhằm phù hợp với đặc thù giao dịch trực tuyến.

Chính phủ và Bộ Công Thương đã dành sự quan tâm ngày càng lớn cho phát triển thương mại điện tử và xuất khẩu qua môi trường số.

Theo đó, Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 và Chương trình Go Global giai đoạn 2026-2030 tạo nền tảng hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng thị trường quốc tế qua môi trường số. Các hoạt động xúc tiến cần gắn với hướng dẫn thực hành, kết nối nền tảng và dịch vụ hỗ trợ, thay vì chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin.

Logistics là mắt xích quyết định chi phí và khả năng giao hàng. Theo Báo cáo Logistics Việt Nam 2025, chi phí logistics của Việt Nam ước tương đương 16-17% GDP, cao hơn nhiều nước trong khu vực. Với đơn hàng xuyên biên giới, cước vận tải, kho bãi, bảo hiểm và thủ tục có thể bào mòn lợi thế giá của hàng Việt, nhất là với lô hàng nhỏ và thị trường xa.

Theo Bộ Công Thương, dự thảo Chiến lược phát triển dịch vụ logistics định hướng kết nối khu công nghiệp, trung tâm sản xuất với cảng biển, cảng cạn, kho bãi, trung tâm logistics và mạng lưới phân phối.

Ứng dụng công nghệ quản lý kho tự động, theo dõi hàng hóa theo thời gian thực, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo được kỳ vọng giúp tối ưu vận tải, dự báo nhu cầu và giảm chi phí.

Định hướng phát triển logistics cũng đặt mục tiêu giảm chi phí xuống dưới 12% GDP vào năm 2030 và hình thành 5-6 trung tâm logistics hiện đại.

Các chuyên gia cũng cho rằng, với doanh nghiệp xuất khẩu số cần được xác định là chiến lược đầu tư dài hạn. Trước khi vào thị trường mới, doanh nghiệp cần làm rõ khách hàng mục tiêu, nhu cầu chưa được đáp ứng, lợi thế khiến người mua lựa chọn sản phẩm Việt và nền tảng phù hợp.

Việc chuẩn hóa sản phẩm, nhãn mác, hồ sơ pháp lý, quy trình xử lý đơn hàng và chăm sóc khách hàng phải đi cùng lựa chọn đối tác logistics, thanh toán và bảo hiểm.

Ngoài ra, các sàn thương mại điện tử và nhà cung cấp giải pháp có thể hỗ trợ doanh nghiệp bằng gói phí, tư vấn kỹ thuật và dữ liệu xu hướng tiêu dùng; ngân hàng, đơn vị thanh toán và logistics cần phát triển dịch vụ liên kết để tối ưu chi phí, xử lý dòng tiền, vận chuyển và bảo hiểm…

Khi năng lực doanh nghiệp, thủ tục hải quan, thanh toán và logistics… được kết nối đồng bộ, xuất khẩu trực tuyến mới có thể trở thành kênh tăng trưởng thực chất, giúp doanh nghiệp Việt tiến gần hơn tới người tiêu dùng toàn cầu.