Từ dãy núi Bon Kho, huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên, dòng sông Mã chảy qua Sơn La, sang Lào rồi trở lại Việt Nam, vắt ngang dải đất hình chữ S để ra biển. Xứ Thanh đã ôm trọn phần trở lại này của dòng sông để làm nên một Đồng bằng châu thổ sông Mã, đồng bằng châu thổ lớn thứ ba, sau Đồng bằng châu thổ sông Hồng và Đồng bằng châu thổ sông Cửu Long. Tôi đã đi dọc bờ sông Mã từ Mường Lát về cửa Lạch Hới, Lạch Trường. Ở nơi đâu cũng nghe những rì rầm lịch sử. Suốt dọc phần sông Mã xứ Thanh đều gắn liền với những trầm tích văn hóa, nhưng với tôi, đặc biệt nhất là nơi khởi nguồn và nơi kết thúc của dòng chảy lịch sử ấy.