Năm mới xin lửa, xin nước

Từ quan niệm ấy, mỗi gia đình sẽ quy ước lấy gia đình làm đơn vị tự quản, ông bà chủ nhà làm trụ cột, tôn thờ tổ tiên, thờ Thần lửa, Thần nước, thổ công, Thổ địa nơi khuôn viên của từng gia đình. Gia đình có các công việc lớn, việc hệ trọng, các thế lực như tổ tiên, Thần lửa, Thần nước, Thổ công, Thổ địa đều được chủ nhà cúng lễ vật trước khi con người được hưởng. Riêng việc chuyển sang năm mới, chủ nhà phải làm lễ xin Thần lửa, Thần nước cho gia đình được sử dụng trong một năm, hết năm cũ lại làm lễ xin thần vào giờ đầu của năm mới (giờ đầu là khi có tiếng gà gáy đầu tiên của ngày đầu năm mới).

Bếp lửa của người Tày.

Để việc xin Thần lửa, Thần nước diễn ra suôn sẻ, từ chiều 30 tháng Chạp (ngày 30 Tết), chủ nhà trực tiếp quét dọn nhà cửa, khuôn bếp cho thật sạch sẽ, cắt lại tượng 3 hình nhân, đổi lại giấy bọc ống nhang, cắm lại thật chỉn chu nơi thờ Thần lửa tại vách liếp thẳng khuôn bếp phía sau nhà sàn (người Tày gọi là “lắc lội”). Nhiều gia đình còn thờ thần bếp tại ba góc khuôn bếp (hai góc trên và góc dưới phía trong). Trước khi đi ngủ, phải đưa vào khuôn bếp vài cây củi gỗ chắc, nỏ, giã lửa, chẻ một bó đóm thật bén lửa, một ống thổi lửa và củi khô cạnh khuôn bếp. Đồng thời, phát quang, làm cỏ thật sạch khu giếng nước, chỗ lấy nước của gia đình, tát hết nước cũ, để có nước mới vào thay, nếu giếng nước có mái che cũ phải thay lại mái mới.

Đúng tiếng gà gáy đầu canh thứ nhất (bất kể gà nhà ai) là giờ giao thừa giữa năm cũ và năm mới, người làm chủ ngôi nhà sẽ thức dậy, lấy cây đèn thắp sáng qua đêm tại nơi thờ tổ tiên. Đồng thời, lấy 3 chiếc bánh chưng, 3 miếng giấy bạc gấp bằng giấy rươm, 3 miếng trầu đã têm, một mâm cỗ thực phẩm, rót 3 chén rượu, thắp 3 que hương bày vào vị trí các ống nhang trên khuôn bếp. Khi mọi thứ đã chuẩn bị đầy đủ, người làm lễ xin Thần lửa, Thần nước sẽ thổi tắt ngọn đèn rồi cất lời xin Thần lửa với nội dung: “Bái lạy thần bếp hai chồng, giờ này ngày hôm nay là giờ giữa năm cũ chuyển sang năm mới, năm cũ rủi ro, dữ dằn, chuyển sang năm mới may mắn, vui tươi cho mọi người, mọi nhà, tôi là chủ của gia đình này, như thần lửa đã thấy, cả nhà không có ánh lửa nên tối om, lạnh lẽo, hiu quạnh. Tôi thắp hương bày cỗ mời Thần lửa đến hưởng cỗ tết năm mới này, Thần lửa cho tôi xin ngọn lửa đốt sáng, sưởi ấm, nấu ăn cho tất cả các ngày trong năm “không có lửa thì ngu, không có nước thì chết” kính mong Thần lửa cho tôi ngọn lửa quý vô ngần này, xin bái lạy”. Tiếp đến, lấy ống thổi vào đống than mồi ba hơi dài để ngọn lửa bén vào bó đóm cháy bùng lên, tỏa sáng khắp nhà. Việc thổi 3 hơi dài vì khuôn bếp lửa là nơi thờ 3 vị Thần lửa (bà bếp hai chồng). Như vậy là Thần lửa đã đến với gia đình bắt đầu từ thời khắc đầu năm mới. Để hoàn tất lễ xin lửa, ngọn đèn vừa bị thổi tắt sẽ được chủ nhà thắp sáng trở lại bằng những ánh lửa vừa xin được từ Thần, rồi mang đặt vào nơi thờ tổ tiên. Tại khuôn bếp, các thành viên trong nhà sẽ hỗ trợ nhóm củi, giữ lửa cháy to đều chờ chủ nhà đi xin nước về, làm các thủ tục cho bữa đầu năm mới.

Nghi thức xin nước cũng được thực hiện đơn giản nhưng trang trọng, thể hiện sự tôn kính của con người đối với các vị thần linh. Lễ vật gồm 3 chiếc bánh chưng, 3 que hương, 3 lá trầu, 3 mảnh giấy bạc, 3 cái ống đựng nước bằng cây nứa, 1 bó đóm, một gói thịt lợn chín… Để xin nước từ thần, người chủ nhà sẽ bày tất cả các lễ vật tại nơi lấy nước của gia đình, mở gói thịt lợn chín, rót 3 chén rượu, thắp 3 que hương cháy tốt, dùng bó đóm cháy to quơ đi, quơ lại ba vòng rồi xướng lời khấn xin nước: “Bái lạy Thần nước (thủy thần), giờ này ngày hôm nay là giờ đầu năm mới, tôi là chủ nhà này, hằng năm đều hưởng nước sạch tươi mát từ nguồn này, cho cuộc sống của gia đình “không có lửa thì ngu, không có nước thì chết”, giờ này, hôm nay là giờ đầu năm, tôi đến xin Thủy thần nguồn nước sạch, ngon mát đến dùng cho cả năm, xin thần cho tôi múc đầy ba ống nước về dùng trong ngày tết năm nay, xin bái lạy”, rồi múc nước cho thật đầy ba ống, xách về nhà. Đến nhà, ông chủ đưa cả ba ống nước vào dựng tại vách thờ thần lửa và gọi các thành viên trong gia đình đến uống nước, rửa mặt đầu năm mới, tiếp đến đun một ấm nước sôi pha trà dâng lên bàn thờ tổ tiên.

Khi đã xin được lửa và nước từ hai vị thần, cả nhà bắt tay vào làm cỗ tết cúng tổ tiên vào buổi sáng mùng 1 Tết trước lúc mặt trời mọc khỏi rặng núi phía đông. Theo quan niệm từ các cụ cao niên nơi bản làng người Tày truyền lại, nhà nào cúng tổ tiên sớm hơn là vội vàng, hấp tấp, của cải vào nhanh nhưng lại đi rất nhanh. Cúng tổ tiên khi mặt trời lên cao khỏi rặng núi phía Đông, nhà ấy làm ăn chậm chạp, thua kém thiên hạ. Cúng xong tổ tiên, các gia đình người Tày còn làm thêm mâm cỗ để đền ơn, trả nghĩa với các vật dụng, dụng cụ phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt từ cái cày, bừa, cuốc, xẻng, dao các loại, rìu, đục, cưa cắt gỗ, khung cửi, mẹt, sàng, nong nuôi tằm... Sau đó, gia đình mới thực hiện bữa ăn tết đầu năm mới.

Tập quán xin Thần lửa, Thần nước ngày đầu năm vẫn được người Tày Nghĩa Đô gìn giữ đến ngày nay.