Nâng cao kỹ năng cho người lao động thất nghiệp: Đòn bẩy từ kết nối chính sách và thị trường

Số người và tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động các quý giai đoạn 2024-2026. Nguồn: Cục Thống kê

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Theo thống kê, tính chung 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên đạt 53,7 triệu người, tăng 690,7 nghìn người so với cùng kỳ năm 2025 (riêng quý II/2026 ước đạt 53,8 triệu người, tăng 175,6 nghìn người so với quý I/2026 và tăng 693,5 nghìn người so với cùng kỳ năm trước). Số lao động có việc làm 6 tháng đầu năm đạt 52,6 triệu người, tăng 672,5 nghìn người so với cùng kỳ (quý II/2026 ước đạt 52,7 triệu người).

Bên cạnh đó, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động 6 tháng đầu năm 2026 được kiểm soát ở mức 2,22% (trong đó khu vực thành thị là 2,47%, khu vực nông thôn là 2,05%; riêng quý II/2026 là 2,23%, với khu vực thành thị duy trì ở mức 2,49%). Tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động 6 tháng đầu năm là 1,65%, tương ứng 773,3 nghìn người (quý II/2026 là 1,62%, tương ứng 761,5 nghìn người). Thu nhập bình quân của người lao động 6 tháng đầu năm 2026 đạt 9,0 triệu đồng/tháng, tăng 717 nghìn đồng so với cùng kỳ năm trước (đối với lao động làm công hưởng lương đạt 10,0 triệu đồng/tháng, tăng 679 nghìn đồng).

Tuy nhiên, đằng sau những chỉ số tăng trưởng vĩ mô tích cực, các dữ liệu thống kê chuyên sâu cũng phản ánh những thách thức không nhỏ về chất lượng nguồn nhân lực và áp lực giải quyết việc làm bền vững. Tính chung 6 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ mới đạt 29,7% (quý II/2026 đạt 29,8%). Dù đã cao hơn 0,8 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước, số liệu này cho thấy có tới hơn 70% lực lượng lao động chưa được kinh qua đào tạo bài bản có văn bằng, chứng chỉ chính thức.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ lao động có việc làm phi chính thức chiếm tới 61,9% (thành thị là 47,7%, nông thôn là 71,1%). Tỷ lệ lao động không sử dụng hết tiềm năng là 4,06%, tương ứng gần 2,2 triệu người (quý II/2026 là 3,96%, tương ứng khoảng 2,13 triệu người).

Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15-24 tuổi) 6 tháng đầu năm 2026 lên tới 8,77% (thành thị là 10,21%, nông thôn là 7,96%). Đáng chú ý, trong quý II/2026, cả nước có khoảng 1,4 triệu thanh niên (chiếm 10,0% tổng số thanh niên) rơi vào tình trạng không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo (NEET), trong đó nông thôn chiếm 11,5%, thành thị chiếm 7,8%; nữ thanh niên chiếm 11,6%, nam thanh niên chiếm 8,5%.

Thực tế trên đặt ra bức tranh rõ nét về tình hình lao động nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp và nhu cầu thực sự của người lao động khi rơi vào tình trạng mất việc. Khi bị mất việc làm, nguyện vọng trực tiếp đầu tiên của đa số người lao động là đăng ký nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp nhằm có ngay nguồn tài chính chi trả cho các sinh hoạt phí tối thiểu. Tuy nhiên, việc thụ hưởng trợ cấp chỉ giải quyết tình thế khó khăn trước mắt.

Nhìn từ góc độ phát triển thị trường, người lao động thất nghiệp thực chất có ba nhóm nhu cầu tích hợp gắn liền với nhau: Đăng ký tìm kiếm việc làm mới để nhanh chóng quay lại thị trường; hưởng trợ cấp thất nghiệp đúng, đủ, kịp thời; và  xin hỗ trợ học nghề, đào tạo lại để nâng cao kỹ năng hoặc chuyển đổi nghề nghiệp. Đa số lao động nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp thuộc nhóm lao động phổ thông, thiếu kỹ năng chuyên sâu. Nếu chỉ chi trả tiền trợ cấp mà không đồng thời tư vấn, hướng nghiệp và hỗ trợ đào tạo lại, người lao động rất dễ rơi vào bẫy thất nghiệp tái diễn hoặc chấp nhận làm các công việc phi chính thức bấp bấp, thu nhập kém ổn định.

Từ hỗ trợ thụ động sang chủ động

Nhằm khắc phục những hạn chế của chính sách an sinh thụ động và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi nguồn nhân lực trong giai đoạn mới, Luật Việc làm năm 2025 được đánh giá là một điểm tựa thể chế quan trọng. Luật đã thể hiện rõ định hướng chuyển dịch căn bản: Chuyển từ chính sách hỗ trợ thụ động (chủ yếu chi trả trợ cấp sau khi lao động mất việc) sang hỗ trợ chủ động, lấy nâng cao kỹ năng và kết nối việc làm làm trọng tâm.

Điểm cốt lõi của sự điều chỉnh này là chính sách bảo hiểm thất nghiệp được thiết kế gắn chặt với hệ thống dịch vụ việc làm. Theo đó, người lao động khi rơi vào tình trạng thất nghiệp không chỉ đơn thuần nhận khoản tiền trợ cấp hằng tháng mà còn được đảm bảo các quyền lợi đồng bộ bao gồm: Tư vấn, giới thiệu việc làm hoàn toàn miễn phí; Hỗ trợ học nghề, đào tạo và nâng cao trình độ kỹ năng nghề để chuyển đổi công việc một cách chủ động.

Thời gian hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề thực hiện theo khóa học, thời gian học nhưng tổng thời gian hỗ trợ không quá 6 tháng. Nội dung hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề bao gồm học phí; tiền ăn cho người lao động trong thời gian tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.

Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, quy định hỗ trợ tiền ăn bên cạnh học phí trong thời gian tham gia đào tạo nghề là một chính sách có tính thực tiễn và nhân văn sâu sắc. Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội thường tiếp nhận nhiều người lao động từ các tỉnh khác như Hòa Bình, Hải Dương, Bắc Giang cũ về Hà Nội tham gia học nghề. Do quãng đường xa, nhiều lao động phải ở lại, tốn kém thêm một khoản chi phí. Vì vậy, khoản hỗ trợ tiền ăn là nguồn động viên, khuyến khích người lao động bảo hiểm thất nghiệp đăng ký tham gia học nghề.

Thực tế, mặc dù Quỹ hiểm thất nghiệp đã có chính sách hỗ trợ học phí, nhưng nhiều người lao động thất nghiệp vẫn ngại tham gia các khóa học kéo dài vài tháng vì phải chịu áp lực sinh hoạt phí hằng ngày. Việc chính thức bổ sung chi phí tiền ăn giúp người lao động giảm bớt gánh nặng tài chính, yên tâm theo học đến khi hoàn thành khóa đào tạo, trang bị cho bản thân năng lực và kỹ năng nghề mới để sớm quay lại thị trường lao động, ổn định cuộc sống.

Kết nối doanh nghiệp - nhà trường - chính sách hỗ trợ

Để hiện thực hóa các định hướng của Luật Việc làm 2025, vai trò điều phối của cơ quan quản lý nhà nước và sự phối hợp đồng bộ tại các địa phương có ý nghĩa then chốt. Tại địa phương có quy mô thị trường lao động lớn như Hà Nội, Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội đã đẩy mạnh việc triển khai các điểm tiếp nhận, tư vấn hiểm thất nghiệp lồng ghép với tư vấn học nghề và giới thiệu việc làm.

Tuy nhiên, đào tạo lại cho lao động thất nghiệp chỉ thành công khi có sự gắn kết chặt chẽ theo mô hình doanh nghiệp - cơ sở đào tạo - hệ thống chính sách bảo hiểm thất nghiệp. Trong đó, doanh nghiệp đóng vai trò cung cấp thông tin nhu cầu tuyển dụng, tiêu chuẩn kỹ năng nghề thực tế và tham gia đánh giá chất lượng đào tạo. Việc kết nối trực tiếp với doanh nghiệp giúp các khóa đào tạo lại đi đúng trọng tâm, giải quyết đúng 'cơn khát' nhân lực của thị trường.

Các trường nghề, trung tâm giáo dục nghề nghiệp cần thiết kế chương trình học linh hoạt, ngắn hạn (dưới 6 tháng), tập trung thực hành và linh hoạt thời gian để phù hợp với đối tượng lao động lớn tuổi, lao động cần chuyển đổi nghề gấp. Hệ thống bảo hiểm thất nghiệp thông qua vai trò quản lý chuyên môn của các Trung tâm dịch vụ việc làm địa phương và Bộ Nội vụ đóng vai trò sàng lọc, tư vấn đúng nhu cầu người lao động, đồng thời chi trả kinh phí hỗ trợ học phí và tiền ăn kịp thời từ Quỹ bảo hiểm thất nghiệp.

Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, hỗ trợ học nghề và tư vấn giới thiệu việc làm là chính sách cốt lõi của bảo hiểm thất nghiệp, bởi tiền trợ cấp chỉ hỗ trợ không quá 12 tháng. Trong khi đó, tư vấn, giới thiệu việc làm và hỗ trợ học nghề giúp người lao động có cơ hội tìm được việc làm nhanh hơn, đây mới là tính lâu dài, bền vững. Theo Luật Việc làm mới, các trung tâm dịch vụ làm kết nối doanh nghiệp với người lao động sau mỗi khóa đào tạo kết thúc. Đây là nhiệm vụ rất quan trọng và có hiệu quả trong thực tiễn, giúp người lao động không phải lo lắng để tìm việc.