Tiếp lửa

Khách thưởng ngoạn bộ sưu tập ngọc cổ tại Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu. 

Trở về Huế không lâu, tôi bất ngờ nghe tin Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh lâm bệnh, và rồi ông đã không qua khỏi. Song, ý tưởng cháy bỏng của ông về Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh với những tư liệu, hiện vật quý hiếm, đầy đủ vẫn được gia đình, đồng chí, đồng đội tiếp nối. Và rồi, ngày 4/7/2022, dịp kỷ niệm 55 năm ngày mất của Đại tướng (6/7/1967 - 6/7/2022), Bảo tàng đã chính thức được cắt băng khánh thành tại 144 Đặng Thái Thân.

Tính từ mốc ra đời của Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn trên đường Mai Thúc Loan (năm 2013) của nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn, tiếp đó là Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương của GS.TS Thái Kim Lan (đường Nguyễn Phúc Nguyên, phường Kim Long), Bảo tàng Mỹ thuật Cecile Le Pham (đường Hàm Nghi, Thuận Hóa), Bảo tàng XQ (hiện đang đóng cửa vì vướng cơ sở mặt bằng), thêm Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh thì tính ra Huế có 5 bảo tàng ngoài công lập. Dù có tuổi đời chưa nhiều nhưng hệ thống bảo tàng ngoài công lập tại Huế đã tạo ra những giá trị rất đáng ghi nhận, ghi dấu ấn sâu đậm trong đời sống học thuật và du lịch. Điển hình như Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn của nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn - bảo tàng tư nhân đầu tiên tại Huế. Bằng nửa thế kỷ tâm huyết và tài sản cá nhân, ông đã đưa nhiều cổ vật ngự dụng quý hiếm từ nước ngoài trở về đất mẹ, đồng thời chuẩn hóa thuật ngữ “Đồ sứ ký kiểu”, khẳng định chủ quyền và bản sắc thẩm mỹ của người Việt xưa. Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương tái hiện câu chuyện ngàn năm của dòng sông qua hiện vật trục vớt; hay Bảo tàng Mỹ thuật Cecile Le Pham mang đến góc nhìn giao thoa nghệ thuật Á - Âu độc đáo. Bảo tàng Đại tướng Nguyễn Chí Thanh không chỉ là nơi kể về cuộc đời và sự nghiệp của vị Đại tướng tài ba, người con của làng quê xứ Huế, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mà còn là “một địa chỉ đỏ” giáo dục lòng tự hào, tình yêu quê hương, đất nước cho các tầng lớp nhân dân, du khách và thế hệ trẻ…

Các bảo tàng nói trên còn năng động trong quản trị; tự chủ về tài chính; tăng thêm hàm lượng văn hóa, di sản cho vùng đất mà chúng đứng chân và ít nhiều giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách khi đến Huế... Tuy nhiên, thách thức và áp lực đặt ra trong thực tiễn đối với họ là không hề nhỏ. Trước hết là áp lực tài chính và chi phí vận hành. Việc duy trì một không gian trưng bày đạt chuẩn bảo tàng đòi hỏi chi phí lớn về bảo quản hiện vật, bảo hiểm, tiền thuê mặt bằng, thuê nhân viên, điện, nước… trong khi nguồn thu từ vé tham quan thường rất hạn chế. Việc đưa danh sách các bảo tàng ngoài công lập vào các tour, tuyến lữ hành chính thống của các công ty du lịch lớn cũng gần như chưa có, dẫn đến lượng khách tiếp cận chưa tương xứng với giá trị hiện vật đang lưu giữ. Điều này cũng ít nhiều tác động đến sự nhiệt huyết của chủ nhân bảo tàng. Trong một lần trò chuyện mới đây với nhà nghiên cứu, sưu tầm cổ ngoạn Trần Đình Sơn, ông trải lòng về những khó khăn, bất cập mà các bảo tàng tư nhân gặp phải. Đó là lý do khiến không ít bảo tàng tư nhân trên cả nước đóng cửa. Riêng Bảo tàng Đồ sứ ký kiểu của ông, phải tâm huyết lắm, cố gắng lắm mới trụ được cho đến bây giờ…

Có lẽ thấu hiểu, sẻ chia với những khó khăn, bất cập đó, Huế đã sớm ban hành chính sách riêng hỗ trợ bảo tàng ngoài công lập. Năm năm (2021 - 2025), thực hiện đề án “Chính sách hỗ trợ phát triển bảo tàng ngoài công lập trên địa bàn thành phố Huế đến năm 2030”, thành phố bố trí hỗ trợ 1,17 tỷ đồng, đã giải ngân 974 triệu đồng (khoảng 83,2%).

Hiện chính quyền thành phố đang tiếp tục triển khai Đề án giai đoạn 2027 - 2030 với tổng kinh phí dự kiến gần 3,3 tỷ đồng. Các hạng mục hỗ trợ bao gồm giá thuê cơ sở nhà, đất; hỗ trợ hoạt động trưng bày, triển lãm; hỗ trợ phát triển sản phẩm lưu niệm, đào tạo nguồn nhân lực, quảng bá hình ảnh và chuyển đổi số. Đến năm 2030, bảo đảm từ 80% trở lên các bảo tàng ngoài công lập được kết nối vào các tour, tuyến du lịch chung của thành phố… Nguồn lực hỗ trợ có thể chưa lớn, nhưng có lẽ cũng đủ để chủ nhân các bảo tàng cảm thấy ấm lòng và được truyền lửa. Việc sớm ban hành chính sách hỗ trợ bảo tàng ngoài công lập của Huế khẳng định tầm nhìn cũng như nỗ lực đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển.

Chính sách đã ban hành và đã vận hành qua một giai đoạn, hy vọng những vướng mắc, bất cập nếu có sẽ được kịp thời rút kinh nghiệm và khắc phục, để giai đoạn 2027 - 2030 sự vận hành sẽ êm thuận, hanh thông, thực sự là động lực giúp các bảo tàng ngoài công lập yên tâm phát triển và phát huy giá trị, góp phần tích cực vào sự tăng trưởng chung của vùng đất sông Hương núi Ngự.