Đất làng Hoành Trung

Làng quê Hoành Trung đang từng bước đổi thay.

Vùng đất cổ xưa

Nằm ở vùng “chuyển tiếp” giữa đồng bằng chiêm trũng với đất cát ven biển, làng Hoành Trung phía Tây Bắc có sông Trà chảy qua, phía Đông Nam là kênh De. Hệ thống sông ngòi, kênh dẫn nước không chỉ bồi đắp màu mỡ phù sa cho đất đai làng Hoành Trung. Khi xưa, giao thông đường thủy còn giữ vai trò quan trọng thì từ sông Trà và kênh De, người Hoành Trung đã tỏa đi muôn phương.

Từ cuối thời đại đá mới - sơ kỳ thời đại kim khí, nơi đây đã có dấu vết sự xuất hiện của con người. Cách ngày nay khoảng 4.000 năm, cũng vào thời kỳ biển lùi, cư dân Việt cổ đứng trước nhu cầu mở rộng địa bàn sinh sống đã từng bước tiến xuống để khai phá, chiếm lĩnh vùng đồng bằng châu thổ. Và Hoành Trung lúc bấy giờ trở thành một trong những điểm dừng chân của người Việt cổ.

Cư dân văn hóa Hoa Lộc là lớp người đầu tiên chiếm lĩnh, khai phá đồng bằng ven biển Thanh Hóa, trong đó có khu vực Hoành Trung... Bằng sức người cần lao, người Việt cổ xưa đã tác động vào tự nhiên, để lại những dấu ấn mang tính lịch sử. Chiếm lĩnh và làm chủ đồng bằng, con người đã từng bước đưa săn bắt, hái lượm xuống thứ yếu, thay vào đó là trồng trọt, chăn nuôi.

“Hội tụ đầy đủ điều kiện cần thiết, Hoành Trung ngay từ thời tiền sử đã là một điểm tụ cư đông đúc, một trung tâm nông nghiệp và trung tâm giao lưu, hội tụ và tiếp biến kinh tế - văn hóa hết sức quan trọng góp phần tạo nên văn hóa Đông Sơn ở lưu vực sông Mã, một hợp nguồn tạo dựng văn minh Việt cổ buổi đầu thời dựng nước của dân tộc” (sách Làng Hoành Trung).

Chính sự phát triển đó đã trở thành “tiền đề” vật chất, để đến thời nhà Lý, vùng đất này đã trở thành chốn tụ cư đông đúc. Bấy giờ (thời nhà Lý), làng có tên Quan Trung. Đến thời nhà Trần, trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông lần thứ 2, nhằm tránh thế giặc mạnh, tính kế kháng chiến lâu dài, theo kế của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vua quan nhà Trần đã rút vào Thanh Hóa. Quân xâm lược đã theo đường biển và đường sông truy đuổi.

Bấy giờ, vùng đất Quan Trung (tức Hoành Trung) có vị trí gần cửa biển Linh Trường và phủ lỵ Duy Tinh nên nơi đây đã diễn ra những trận đánh ác liệt. “Chiêu Minh vương Trần Quang Khải đã lập tuyến phòng thủ Phú Tân để chặn đạo quân của Toa Đô... Làng Hoành Trung là địa điểm quan trọng của tuyến phòng thủ Phú Tân bởi nơi đây có đường huyết mạch chạy qua sông Lèn nối liền xứ Thanh với kinh thành Thăng Long. Tại địa điểm này và vị trí đò Thắm, Trần Quang Khải đã chuẩn bị sẵn lực lượng hùng mạnh. Các làng, xóm ở khu vực này đã tham gia lập tuyến phòng thủ và chiến đấu cùng với quân đội của triều đình... Ở làng Hoành Trung, xác giặc chất đống thành cồn, Nhân dân lấp đất lại nên địa điểm này có tên cồn Mả Hờ” (sách Làng Hoành Trung).

Chiến tranh đã khiến vùng đất Quan Trung bị tàn phá, hoang vắng, dân cư phiêu tán. Thế kỷ XV, XVI, với các chính sách phát triển kinh tế, khai hoang phục hóa của nhà Lê, đặc biệt là dưới thời Hồng Đức, đất Quan Trung trở thành chốn tìm về của nhiều nhóm cư dân đến sinh cơ lập nghiệp. Ban đầu là các cụm dân cư Trung Hương, Cao Xá, Hậu Vàng... Và cuối thế kỷ XVII xuất hiện tên gọi Hoành Trung.

Trong những năm tháng tiền khởi nghĩa và hai cuộc kháng chiến vệ quốc của dân tộc, đất và người Hoành Trung đã cùng nhau chung sức, đồng lòng, dốc sức người, sức của cho tiền tuyến. Không chỉ vậy, những chàng trai, cô gái Hoành Trung đã cùng với Nhân dân Hoa Lộc, bằng ý chí và tinh thần yêu nước, đã viết nên “nốt thăng” hào hùng. Chuyện kể Trung đội nữ dân quân Hoa Lộc (11 cô gái làng Hoành Trung đã tham gia Trung đội) với trận địa Đông Ngàn đến nay đã trở thành một phần lịch sử.

Gia phả các dòng họ ở Hoành Trung cho thấy, nguồn gốc dân cư làng Hoành Trung khá đa dạng. Có dòng họ từ Bắc Ninh, Nam Định (nay là Ninh Bình) vào; Nông Cống, Vĩnh Lộc xuống... Cho đến ngày nay, trên đất Hoành Trung có hơn 30 dòng họ cùng nhau sinh sống, trong đó họ Mai được ghi nhận là dòng họ đến Hoành Trung sớm nhất.

Từ những cư dân Việt cổ đầu tiên, rồi làng Quan Trung thời Lý và sau này là Hoành Trung, những con người, gia đình, dòng họ đã cùng nhau chung lưng đấu cật, sức người cần lao đã biến vùng đất ven biển từng bước “thay da đổi thịt”, đời sống ấm no, làng quê phát triển trù mật, yên bình.

Giữ lại tên làng

Trong thăm thẳm dòng chảy phát triển của lịch sử dân tộc, trên đất Hoành Trung, những dấu tích, địa danh còn lưu đã góp phần khẳng định cho bề dày lịch sử và chiều sâu văn hóa của vùng đất cổ.

Dấu ấn kiến trúc cổ kính của nghinh môn nghè Hoành Trung.

Nhắc đến Hoa Lộc, người ta nhớ đến “Văn hóa Hoa Lộc” với sự xuất hiện và hoạt động của con người vào cuối thời đại đá mới - sơ kỳ thời đại kim khí. Ở Hoành Trung, di tích khảo cổ được phát hiện ở địa điểm cồn Sau Chợ.

Nếu như cồn Sau Chợ là dấu tích về sự xuất hiện sớm của con người ở Hoành Trung. Thì cồn Mả Hờ lại là chứng tích hào hùng gắn liền với trang sử oanh liệt chống ngoại xâm của quốc gia Đại Việt cuối thế kỷ XIII.

Trải qua thời gian, cùng với nỗ lực mưu sinh, những thế hệ người Hoành Trung đã không ngừng sáng tạo, vun đắp nên những công trình kiến trúc - “điểm tựa” cho đời sống văn hóa tinh thần. “Khi xưa, trên đất Hoành Trung có sự hiện hữu của nhiều loại hình kiến trúc quen thuộc trong đời sống văn hóa của làng quê Việt, như nghè, chùa, đình, phủ... đáng tiếc, trải qua thời gian, chiến tranh bom đạn, phần nhiều giờ chỉ còn là dấu tích, tên gọi được nhắc nhớ. Trong số đó, nghè Hoành Trung may mắn còn được gìn giữ” - bà Vũ Thị Đang, bậc cao niên làng Hoành Trung, cho biết.

Theo đó, nghè Hoành Trung là nơi thờ “Thượng đẳng thần” Hoàng Cảm Linh Nhân. Tương truyền, bà là con gái trong một gia đình hiếm muộn. Sau khi mất đã hiển linh, từng có công giúp vua đánh giặc nên được phong thần. Nghè thờ được lập dựng từ xa xưa, đến nay nghinh môn vẫn còn. Năm 2022, bên trong nghè được tôn tạo khang trang, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng tâm linh cho người dân địa phương.

Một điều đặc biệt, tháng 7/2026, thực hiện sắp xếp thôn, tổ dân phố, trên cơ sở sắp xếp ba thôn Cao Xá, Đông Phú và Hoa Phú, tên gọi Hoành Trung đã được Nhân dân thống nhất để đặt tên cho thôn mới. Từ làng đến thôn, hiện nay Hoành Trung có 756 hộ với trên 2.700 nhân khẩu.

Dẫn chúng tôi tham quan một vòng quanh làng, anh Trịnh Xuân Khắc, trưởng thôn Hoành Trung, chia sẻ: “Giữ lại tên làng - thôn, không đơn thuần là một tên gọi, đó còn là cách giữ lại một “di sản”. Vùng đất này đã và đang đổi thay từng ngày, đời sống người dân ngày càng được nâng lên, làng quê khang trang, yên bình. Từ bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa đã tạo “sức mạnh” tinh thần để đất và người Hoành Trung dẫu có đi muôn phương vẫn không quên nguồn cội, không ngừng nỗ lực để vươn lên”.

Bài và ảnh: Trang Bùi

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Làng Hoành Trung, NXB Thanh Hóa, 2017; Lịch sử Đảng bộ xã Hoa Lộc, NXB Thanh Hóa, 2019).